Наргиз Гюлечова
Инсан фуну миллетдикан вуш тасдикь апIурайиб бабан чIалнан хусуси къанажагъ ву. Жвуван багъри чIал аьгъювал милли культурайиз шерик хьувал ву. Гъийин девриъ культура яманди артмиш ва яркьу шулайи вахтна, бабан чIаларихьна вуйи янашмиш’вал гьаз-вуш кьяляхъ йивура. Саб Дагъустандиъ, Урусатдиъ ваъ, вари дюн’яйиъ багъри чIаларихъди вуйи аьгьвалат читин гьялнахьна дуфна, ва аьхю чIалари бицIи халкьарин чIалар яваш-явашди ккаъри, дурар дургра.
Аьхиримжи 10-15 йисандин арайиъ бабан чIаларин месэла учIруди дийибгънайиваликан Урусатдин Правительствойин дережайиъдира кмиди улхура. Аьгьвалат дигиш апIбан рякъяр агурашра, гьяйифки, йигълан-йигъаз чIаларин месэла учIрутIан учIру шула.
Ихь уьлкейиъ чпин хусуси чIалариинди улхурайи 30-тIан артухъ миллетар сатIиди яшамиш шулайи регион анжагъ Дагъустан ву. Гьарурин чан чIал а, хъа уьмуми чIал урус чIал дубхьна. Республикайин агьалйириз чиб-чпихъди гаф-чIал апIуз урус чIалниинди рягьятди вуйивали милли чIалариз пис тясир тувра. Асас вуди шагьрариъ яшамиш шулайи баяр-шубариз гъи бабан чIалниинди улхуз аьгъдар.
Аьгьвалат мициб вуйивалин сабпи тахсиркрар абйир-бабар ву. Эгер хулаъ жвуван багъри чIалниинди гафар апIурадарш, бицIириз бабан чIал наънан аьгъю хьибди?! Хъа кьюб кIуруб – мектебариъ гьуркIну китабар адрувал ва, гьаддихъди сабси, бабан чIаларин дарсариз жара дапIнайи сяътарин кьадар лап цIиб вуйивал. Хъа вушра, чIал дубгъуз кьаст дапIнади гьабхьиш, думу саб читинвалра адарди дубгъуз шулу.
Гъи хайлин дагъустанлуйир, бицIир-аьхюр дарпиди, аьраб чIал дубгъбиин машгъул духьна. Йиз фикриан, аьраб чIал дубгъуз, хъа думу уьмриъ ишлетмиш апIурадарш, гъудубгънушра, кIваинди гъибтуз лап читин чIал ву.
Гьаддихъди сабси суал арайиз гъюра: читин аьраб чIал дубгъуз шлуган, жвуван багъри чIал дубгъуз шли ва фти манигъвал апIура?
Дагъустандин саспи миллетарин вакилари, мектебариъ киврайи бабан чIаларин дарсар цIиб вуйивализ лигну, багъри чIал улупру хусуси мектебар ачмиш дапIна. Мягьячгъалайиъ авар, лезги, лак ва жара чIалар киврайи гьацдар мектебар а.
Гьяйифки, табасаран чIал уьбхюз мициб мумкинвал гьелелиг дубхьнадар. Аммаки аьхиримжи йисари онлайн жюрейиинди табасаран чIал дубгъурайи касар кми-кмиди алахьура.
Мисал вуди кIваин апIурза, шубуд йис улихьна узухьнара табасаран чIал дубгъуз ккундузуз кIури, Москвайиан вуйи сар риш, илтIикIнийи. Таниш хьпан гаф-чIал апIуз хъюгъган, дугъу узуз гьамци гъапнийи: «Узуз, гафар апIуз шлуганси, табасаран чIал дубгъуз ккундузуз, амма литературайин чIал ваъ, хъа нугъатнан».
Дюзди кIуруш, фициб нугъат чаз ккундуш, шураз чазра аьгъдайи. Яваш-явашди ляхнихъ хъюгъча. Сифте му шурхьан, табасаран чIалниинди гафар дапIну, думу фтинкIа гъаври шулаш, гьерхнийза. Риш табасаран чIалнан затра гъавриъ ахърадайи. Сарун дугъаз фу жюрейиинди кIуруш, фикрикк ккахънийзу: «Белки, узу дугъан нугъатниинди дюзди гафар апIурадаршул?»
Вушра гьар йигъан дугъаз 1-1,5 сяаьтнан арайиъ дарс киври гъахьунза. Падежарикан, дурар дигиш апIруган, гафнахъ хъаъру аьхирарикан, варитIан гизаф ишлетмиш апIру ибарйирикан – саб гафниинди, му шураз чIал дубгъуз варитIан рягьти жюрейиинди дарс киври гъахьунза. Амма дугъу, суалнаан суал адабгъури шуйи. Мугъаз табасаран чIалнан гафар зат гъеерхьдар даруб аьгъю шуйи ва фуну жюрейиинди гъапишра, думу зат гъаври шулдайи. Думуган жвувакди гьамциб фикир гъапIза: «Я кас, табасаранлуйиз зат чIал агъдаршра, саб-кьюб гафнанкьан думу гъавриъ ахъру. Хъа му риш гьаз гъавриъ ахърадар?»
Яваш-явашди кIурайи гафарин думу цIи-цIибди гъавриъ хьуз хъюгънийи… Хъа сад-кьюд йигълан дугъу учв табасаранлу даруб ашкар гъапIнийи ва табасаран чIал гьаз дубгъурашра гъапнийи. Му табасаран балин адахлу татар риш вуйиштIан. Хъа швушвди гъахбан бадали, бали шуран улихь чIал дубгъбан шартI дивнийи.
ИкибаштIан, шураз кюмек апIуз гьялак гъахьиза ва варитIан рягьятди, сюгьбат гъабхбан жюрейиинди дарс кивуз хъюгъюнза. Натижайиъ 3-4 вазлин арайиъ шуру чIалра гъудубгънийи, хъасин думу табасаран швушвра гьахьнийи. Гьамци татар шураз мюгьюббатну чаз таниш дару чIал дубгъуз кьувват тувнийи.
Думу шурахъди гьамусра аьлакьа уьбхюраза. Сач, табасаран чIалниинди бицIидариз вуйи китабар ккундузуз кIури, узуз зенг гъапIнийи. Дугъаз чан веледдизра табасаран чIал улупуз ккунди айи. Гьамусяаьт дурарин бицIи хизан Киргизияйиъ яшамиш шула, дурарин веледди дудубгънайи чIалра табасаран чIал ву.
ЦIиб улихьнаси Бразилияйианра табасаран чIал дубгъуз ккуни сар бай илтIикIунзухьна. Дугъу саб ихь чIал ваъ, дагъустандин жара чIаларра дургъура. АртухътIан артухъ чIалар аьгъю апIувал дугъан мурад-метлет ву.
Эгер чIалнахъ юкIв хъайи гьамцдар касар ихь арайиъ артухь шулайиш, чIалра артмиш хьибдийи. Йиз фикриан, гъи шагьрариъ аргъаж шулайи наслариз, бабан чIалниинди бикIуз аьгъдаршра, гаф-чIал апIуз улупну ккунду.
Хъа думу ляхин абйир-бабарилан асиллу ву.
