Гюльнара Мягьямедова
Февралин 8-пи йигъан ихь уьлкейиъ Урусатдин илимдин йигъ къайд гъапIну. Думу аьлимарин, инженерарин, вузарин мялимарин пишекарвалин машквар ву. Машквран йигъ XVIII аьсри Урусатдиъ илмарин академия ачмиш апIбахъди ва Петр Сарпирин деврихъан мина гъийин йигъазкьан илимдин ужудар аьдатар уьрхюрайивалихъди аьлакьалу ву.
Урусатдин илимдин йигъаз бахш вуди Мягьячгъалайиъ «Урусат – йиз тарих» тарихи паркдиъ серенжемар кIули гъушну. Душваъ узу РАН-дин ДФИЦ-дин Гьямзат ЦIадасайин ччвурнахъ хъайи чIалнан, литературайин ва искусствойин институтдин ученый-секретарь, филологияйин илмарин кандидат Юнус Муртузялиевдихъди гюрюшмиш гъахьунза. Дугъан регьберваликкди аьхиримжи йисари институтдин аьлимари «Дагъустандин халкьарин чIалариинди махъвар» проект уьмриз кечирмиш апIура. Ич сюгьбатнаъ Юнус Муртузялиевди думу проектдикан ктибтнийи.
«Гьяжи Мягьячевдин ччвурнахъ хъайи фонднан кюмекниинди республикайин аьлимари иилимдин ахтармишар гъахури ва дурарин бинайиинди дидикIнайи китабар адагъури 25 йискьан ву. Фонднаан бажаранлу жигьил аьлимариз грантарин ва стипендйирин кюмек тувра. Думу дакьатарин кюмекниинди Дагъустандин илим ва культура артмиш апIуз рякъ туврайи хайлин серенжемар кIули духна.
РАН-дин академик Гьяжи Гьямза-тович Гьямзатовдин гафар кIваин апIуз ккундузуз: «Мялум вуйиси, илимдиз, образованиейиз ва культурайиз кюмек тувру региондин фонд тешкил апIбан теклиф жямяаьтлугъдин ва политикайин машгьур кас, Дагъустандин лайикьлу бай ва ватандаш Гьяжи Нухиевич Мягьячевди дивнийи. Дугъу вахт-вахтарик агьалйириз тувру рягьимлувалин кюмек ачухъди вуйи конкурсарин тешкиллувалин гъурулушдиз илтIибкIну. Гьаддиз фонд тасдикь апIбан сабпи собраниейиъ фондназ учв арайиз гъабхи касдин ччвур тувнийи», – гъапнийи Гьямзатовди.
Гьадму фонднан грантдин дахилнаъди РАН-дин ДФИЦ-дин ИЯЛИ-йи «Шиклариинди албагнайи бицIидариз вуйи махъварин китаб «Дагъустандин халкьарин чIалариинди махъвар» проект уьмриз кечирмиш апIуз хъюгъюнча», – ктибтнийи жигьил аьлимди.
Дагъустандин ругариин 30-рилан зиина чIалар апIру халкьар яшамиш шула. Гъийин йигъаз ИЯЛИ-йиъ лихурайи аьлимарин улихь дийибгънайи месэла Дагъустандин чIалар уьрхюб ва артмиш апIуб ву. Мялум вуйиси, чIал адруган халкьдин культурара, аьдатарра дургру.
Республикайин шагьрариъ Дагъустандин халкьарин чIалар хизандин арайиъкьан ишлетмиш апIури имдар. Жара миллетдин вакиларикан ибарат дубхьнайи хизанари урус чIалтIан апIурадар. Гьаддиз Дагъустандин халкьарин чIалариинди вуйи махъварин гъварч чарасуз лазим ву. Махъвар мелзналан мелзниина, абйирихьан бицIидарихьна, худларихьна, гудларихьна рукьуру. Ва гьарсаб насли махъвариъ чан деврин цIийиб ипру, хъа пис кьувватниин уж’вал, мучIувалиин акувал гъалиб хьувал дигиш шулдар. Вари махъвариъ инсанариз ва гьяйванатариз зарар тувру алчагъ кьувватариз гизаф мумкинвалар ашра, писвалиин гъалибвал гъадабгъру игитар дихъуру, ясана чIуру ниятнан кьувват ужувлаз илтIибкIуру.
Дагъустандин халкьарин чIалариинди вуйи махъварин гъварч арайиз хуб гизаф зегьмет айи фольклорин дерин аьгъювалар тIалаб апIру ляхин ву. Думу гъварчнаъ РАН-дин ДФИЦ-дин ИЯЛИ-йин фольклорин отделин пишекрари яшлу касарин мелзналан дидикIнайи, республикайин университетарин хусуси архивариъ айи материалариан гъадагънайи махъвар тIаъна. Гьацира гъварчнаъ илимдин жюрбежюр журналариъ чап дапIнайи текстарра а.
«Дагъустандин халкьарин чIалариинди вуйи махъвар» проект миржиб кIул’инди вуйи китабдикан ибарат ву: урус, авар, дарги, гъумугъ, лак, лезги, табасаран ва нугъай чIалариинди кIулди вуйи китабар.
Гьарсаб китабдиъ 21 махъв а, яна гъадагънайи гьарсаб чIалниинди шу-шубуб махъв: саб – сюгьрин, саб – дуланажагъдикан, саб – гьяйванатарикан. Мисалназ гъадабгъиш, табасаран чIалнииди вуйи китабдиъ зиихъ ктуху гьарсаб халкьдин шу-шубуб махъв ихь чIалназ илтIикIну тувна. Гьарсаб махъвнахъ художникди чан хилариинди дизигнайи шикилра хъа, гьарсаб китабдиъ 200 маш а.
Гьаму 2026-пи йис уьлкейин Президент Владимир Путинди Урусатдин халкьарин сабвалин йис вуди мялум дапIна. Гьаддиз, проект вахтназ тялукь ву. Гьюкуматдин терефнаан проектдиз асас фикир тувна. Лап багарихьди, Бабан чIаларин йигъаз бахш вуди, проектдин презентация гъабхуб планламиш дапIна. Презентацияйин кьяляхъ махъварин гъварч чапдиан адабгъиди. Гъийин йигъаз му жюре проект адайи», – гъапнийи Юнус Муртузялиевди.
Ухьу зиихъ гъапиганси, проектдиин РАН-дин ДФИЦ-дин ИЯЛИ-йин тажрубалу гъуллугъчйири ляхин дапIна. Проект урхбиин юкIв али бицIидариз, фольклорин, литературайин, этнографияйин, культурологияйин, тарихдин гъуллугъчйириз, вузариъ, мектебариъ лихурайи мялимариз, культурайин, яратмишарин хуларин ва бицIидарин багъарин гъуллугъчйириз чпин ляхниъ ишлетмиш апIуз гизаф ужуб ву.
Китаб чапдиан удубчIвбаз ккилигурахьа.
