Шарафудин Дашдемиров
2025-пи йисан 25-пи сентябри Расул Гьямзатовдин ччвурнахъ хъайи Дагъустандин педагогический университетдиъ СССР-ин заан мектебдин отличник, Урусатдин Федерацияйин заан мектебдин лайикьлу работник, Дагъустан Республикайин илимдин лайикьлу деятель, филологияйин илмарин доктор, профессор Велибег Мирзабегович Загьировдин 85 йис тамам хьпаз тялукь вуйи Варихалкьарин илимдинна тажрубайин конференция кIули гъубшну.
Конференцияйиъ докладар гъапIу Дагъустандин педуниверситетдин ректор Нариман Асваровди, Дагъустандин Правительствойин Председателин заместитель Нариман Абдулмуталибовди, Урусатдин Илмарин Академияйиз дахил шулайи ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдин профессор, филологияйин илмарин доктор Мажид Халиловди, илимдин гъуллугъчи Шарафудин Дашдемировди, Дагъустандин педуниверситетдин ккебгъбан классарин факультетдин филологический образованиейин кафедрайин заведующий, доцент, филологияйин илмарин кандидат Сапият Гьясановайи, педагогикайин кафедрайин заведующий, доцент ФатIима Рамазановнайи, профессор Дибирасулав Нурмягьямадовди, дагъустан чIаларин кафедрайин доцент, филологияйин илмарин кандидат Аьшуряли Аьдиловди, дагъустан литературайин кафедрайин доцент, филологияйин илмарин кандидат Аьлибег Аьшурбеговди, Дагъустандин госуниверситетдин лингвистикайин кафедрайин заведующий, филологияйин илмарин доктор, профессор Нурмягьямад Гьяжиаьгьмадовди, Медицинский институтдин урус чIалнан кафедрайин профессор, филологияйин илмарин доктор Исрафил Эфендиевди, «Табасарандин нурар» газатдин кIулин редактор, филологияйин илмарин кандидат Гюлягьмад Маллалиевди, Педагогикайин институтдин директорин заместитель, филологияйин илмарин кандидат Низами Сафарялиевди ва жарадари профессор Велибег Загьировди табасаран чIалнакан гъидикIу монографйириз, словарариз, студентаризна мялимариз дидикIнайи пособйириз, мектебариз дидикIнайи учебникариз ва илимдин жара ляхнариз заан кьимат тувну ва дугъан 85 йис тамам хьубан юбилей тебрик гъапIну.
1970-пи йисхъанмина табасаран чIал ахтармиш апIбиин лихурайи профессор Велибег Мирзабегович Загьиров ич теклифниинди «Табасарандин нурар» газатдин редакцияйиз гъафну. Ич арайиъ гъабхьи сюгьбатнаъ профессори табасаран чIалнакан, табасаран чIал ахтармиш апIбан жюрбежюр месэлйирикан, думу ляхниъ жвуву гъазанмиш гъапIу хъуркьуваларикан чан фикрар ачухъ гъапIну.
– Велибег Мирзабегович, табасаран чIалнахьна, думу ахтармиш апIбахьна яв гьевес фила ва фтилан ккебгънуш, увкан газат урхурайидариз кдибтуб тIалаб апIурача.
– Табасаран чIалнан дарсар сифтейиан мектебдиъ узуз ич адаш Загьиров Мирзабегу, Яргълиан вуйи Ферзулагьди, Гъвандккарин Гьясанбегу, Ярккарин Саидов Эскру кивунзуз. Дербентдин педучилищейиъ 1954-1959-пи йисари табасаран чIал ва табасаран литература Кьулиф гъул’ан вуйи Мягьямадбег Сулеймановди кивунчуз. Думу чIалнан аьгъювалар айи, литературайин нормйир уьрхру, урхурайидар аьгъюваларихъди тамамди тямин апIру ужур мялим вуйи.
1959-1962-пи йисари ГъуштIларин ургуд йисандин мектебдиъ табасаран чIалнан ва литературайин дарсар киври зурба тажруба гъазанмиш дапIну, 1962-пи йисан ДГУ-йин филологияйин факультетдик урхуз кучIвунза. Думу йисари узу кми-кмиди Школйирин илимдинна ахтармишарин институтдин дагъустан чIаларин секторин заведующий Бейдуллагь Ханмягьямадовдихъди гюрюшмиш шули гъахьунза.
– Велибег Мирзабегович, илим жигьатнаан табасаран чIал ахтармиш апIбан рякъ фила ва фтилан ккебгъунва?
– 1967-пи йисан ДГУ-йин филфак ккудубкIну Хив райондин ГъванцIларин кьялан мектебдиъ лихурайи мялим, 1968-пи йисан Урхбан ляхнарин министерствойин приказниинди Мялимарин пишекарвал за апIру институтдин (ИУУ) урус чIалнанна дагъустан чIаларин кабинетдин методистди дерккунзу. Думу институтдиъ, хъасин хьуд йисан Урхбан ляхнарин министерствойиъ инспекторди гъилиху йисари ва 1968-пи йислан 1978-пи йисазкьан ДГУ-йин дагъустан чIаларин кафедрайиъ аспирантурайиъ урхури гъаши йисари ихь районарин школйириъ чIалнан дарсар киврайи мялимарин ляхин ва тажруба ахтармиш апIури гъахьунза. Гьадму йисари сифте вуди йиз табасаран литературайин 4-пи классдин ва табасаран чIалнан 5-пи классдин учебникарра чапдиан удучIвну. 1974-пи йисан узу «Табасаран чIалнан лексика» ччвур али диссертация бикIуз хъюгъюнза. Думу йисари табасаран чIалнан алфавит дюзмиш гъапIу, табасаран чIалнан мялимарин мялим Темирхан Шалбузовдихъди гюрюшмиш шули, дугъан библиотекайикан аьхю мянфяаьт ктабгъунза. Гизафси узуз дугъан библиотекайиъ айи урус чIалнанна тюрк, фарс, аьраб чIаларин словарар лазим шули гъахьунзуз.
Кьандиси ДГУ-йиъ табасаран чIалнан мялимар гьязур апIру отделение абццбакра йиз пай кайиз, ва сифтейин кьюд йисан, пединститутдиъра лихури имиди, дурариз табасаран чIалнан дарсар киври гъахьунза.
1977-пи йисхъанмина – гьаму 48 йисандин арайиъ Дагъустандин педуниверситетдин ккергъбан классарин мялимар гьязур апIру факультетдиъ сифте мялимди, хъасин доцентди, профессорди, 6 йисан факультетдин деканди, 9 йисан урус чIалнан кафедрайин заведующийди гъилихунза. Педуниверситетдиъ лихурайи йисарира, урус чIалнаан лекцйир урхури, табасаран чIал ахтармиш апIуб, табасаран чIалнан учебникар дикIуб, табасаран чIалнан словарар дюзмиш апIуб дипундарза. 1987-пи йисан табасаран чIалнан лексика лезги, агъул, рутул, цахур, къирицI, удин, будух, хиналугъ, арчи чIаларин тарихнан лексикайихъди тевбаз бахш дапIнайи докторский диссертация гъюбхюнза.
Табасаран чIалнан илимдин саки вари цирклариз бахш дапIнайи китабар, I2 монография, 7 словарь, школйириз табасаран чIалнан 8 учебник ва хайлин илмин макьалйир чап гъапIунза.
Мидихъди сабси йиз бинайин илимдин циркил вуйи урус чIалназ ва урус чIал кивбан методикайиз аьхю фикир туври гъахьунза. Урус чIал ва урус чIалнан методика ахтармиш апIбаз 20 учебно-методический пособйир, I2 вуздин урус чIалнан методикайин программйир гьязур гъапIунза ва 200-хьна макьалйир чап гъапIунза. Узу гьязур гъапIу I8 илимдин кандидатарин аьхюну пай диссертацйирра урус чIалназ ва урус чIална дагъустан чIалар тевбан месэлйириз бахш дапIнайидар ву.
Кьяляхъна йисари табасаран чIал ахтармиш апIбаз бахш вуйи «Табасаран чIалнан диалектология», «Табасаран чIал» – гьаму кьюб чIатху монографйир, «Табасаранарин хусуси ччвурарин словарь», хьуб учебник ва сабшвнуб илимдин макьалйир гъидикIунза.
– Аьхиримжи вахтари ихь агьалйир, наан уч гъахьишра, табасаран чIалнакан улхури шулу. Ихь чIал дубгра, дидин гъайгъу зигурайидар адар, чIал гъубзидар — гьамцдар фикрар социальный сетариъра гизаф ади шулу. Велибег Мирзабегович, му месэлайикан ихь газат урхурайи агьалйириз увхьан фу пуз шулвухьан?
– ЧIал халкьдин фикрар ачухъ апIурайи, сарихьан тмунурихьна мялуматар туврайи, халкьарин арайиъ аьлакьйир уьрхюрайи алат ву. Табасаран чIал табасаран халкьдин миллет жарадарихьан тафавутлу апурайи, чан хусуси лишнар айи алат ву. Бабан чIал аьгъяди хьуб гьарсар касдин асас буржи ву. Табасаран адми вуза дупну, табасаран чIал аьгьдарди хьуб — му хас вуйи ляхин дар.
Табасаран халкьдин адлу шаир Шамил Къазиевди гъапиганси, халкьдиз бабан чIал хътабгъурайи нефесси, марцци булагъдин шидси, мухриин али чюнгюрси ккун дубхьну ккунду. Йиз фикриан, чIал гъубзбан бадали, думу артмиш хьпан бадали, абйир-бабари чпин веледариз бабан чIал хуш aпIpy, дидихьна аьшкь артухъ шлу тербия тувну ккунду, табасаранар жвуван хизандиъ бабан чIалниинди дулхну кунду, ихь миллетдин хусусивал улупурайи багъри бабан чIал варидариз аьгъяди хьувал чарасуз вуйиб, буржи вуйиб улупну ккунду.
Кьюб гъапиб, бабан чIалназ школайиъ артухъ фикир тувуб лазим ву. Бабан чIалнан ва урхбан дарсар гьяфтайиъ саб дарс ваъ, шубуб-юкьуб дарс духьну ккунду. Урхурайидар вари жюрейин словарарихъди, китабарихъди тямин дапIну, гьар школайиъ, урус чIалнанна литературайин кабинетси, табасаран чIалнан ва литературайин кабинетра тешкил гъапIнийиш ужи шуйи. Урхурайидариз чIалнахьна аьшкь хьпан бадали, дурар бабан чIалниин машгъул хьпан бадали, бабан чIалнан дарсариъ дурарин улихь, китабарилан гъайри, табасаран чIалнан жюрбежюр словарар, районариъ ва Мягьячгъалайиъ удучIвурайи газатар, журналар хьади ккунду.
Табасаран чIал зат имдарди терг шулу, дубгру кIуру фикир гьич кьабул апIуз шулдарзухьан. Думу гафарихъ хъугъуз ккундарзуз. Улихьдин вахтари табасаран халкь гизаф гьюжмарикк гьабхьиб ву. Тюркари, персари, аьрабари, ихь халкь тIанкь дапIну ккадахьу гъулар Табасарандин ругариин гизаф ал. Табасаран халкьдин кьадарра цIиб гъабхьну. Гьадму вахтарира ихь табасаран чIал гъубзну.
ЧIал ишлетмиш апIурайи, чIал уьбхюрайи, чIалниин лихурайи аьлимар, шаирар, писателар, мялимар ахьуз, дурар вари сабишв’инди чIалнан эйсйир ву. Гьам табасаран гъулариъ, гьамсана шагьрариъ баяр-шубари чIал дубгъура, табасаран чIалниинди ихь писателари художественный эсерар чап anlypa. Табасаран халкьдин улихьдин деврихъан ккебгъу дуланажагьдикан макьалйир чап anlpy газатар-журналар ахьуз, табасаран литературайин чIалниинди телевизорихъан передачйир тувра. Ухьуз бабан чIалнан улхбан ва бикIбан культура уьбхюрайи, думу артмиш апIурайи ва республикайин меркездиъ удубчIвурайи «Табасарандин нурар» газат ахьуз. ЧIал уьбхбаъ, чIал артмиш хьпаъ, чIалнан литературайин къайдйир уьрхбаъ «Табасарандин нурарин» эгьемият лап аьхюб ву. Газетдин кIулин редактор Маллалиев Гюлягьмад, филологияйин илмарин кандидат, литература илимдин пишекар ву. Газатдин жавабдар редактор ужудар аьгъювалар айи, табасаран чIалнан кьюб чIатху словарар дюзмиш дапIнайи чIалнан пишекар Шарафудин Дашдемиров ву. Дурари литературайин на чIалнан терминар газатдин макьалйириъ ишлетмиш апIбаз, дурариинди яваш-явашди литературайин чIал артмиш апIбаз фикир тувра, хусуси табасаран литературайиин лихурайидариз, шаирариз, писателариз чпин фикрар ачухъ апIуз мумкинвал тувра, цIийиди удучIвурайи шиърарин гъварчар, чIалназ бахш дапIнайи монографйир газат урхурайдариз ачухъ апIбаз рякъ тувра. Редакторариси, газатдин мухбирарира, редакцияйиъ лихурайи имбуну пишекрарира, гьадму ляхнариин эллешмиш духьну, табасаран чIал артмиш апIбак чпин пай кивра.
Табасаранариз чпи бабан чIал ккунду. Табасаран чIал йислан-йисаз гужли шула, табасаран халкьра йислан-йисаз артухъ шула. Вари Урусатдин халкьдин перепесдин мялуматарииинди, 2024-пи йисан табасаранарин кьадар 151 агъзурна 466 кас ву. Дурарикан Дагъустандиъ яшамиш шулайдарин кьадар 126 агъзурна 319 кас ву. Табасаран чIал дубгру кIурударихъ мехъебехъанай. Ихь багъри табасаран чIал, ихь миллетси, зат дубгидар, дидиз аьжал адар. Табасаран чIал ккун апIинай, думу ичв яшайишдиъ ишлетмиш апIинай.
– Бязи агьалйири, табасаран чIалнан алфавит дигиш дапIну ккунду, дидиъ ихь чIалнаъ ишлетмиш апIурайи вари сесерин гьярфар адар, ихь чIалнан бикIуб латин гьярфариинди дюзмиш дапIну ккунду, кIури шулу. Дицдар теклифариз фу пуз шулвухьан, Велибег Мирзабегович?
– Ав, бязи табасаран халкьдин агьалйири табасаран чIалнак дугъриданра синихар кирчра, дидин орфография, графика бегьемди тартиб дапIну адар кIура, чIалнаъ айи вари сесер улупру гьярфар адар кIура, чIалнаъ айи гьярфарин кьадар гизаф апIурхьа, урус чIалнан графикайин дибдиинди дюзмиш дапIнайи табасаран чIалнан графика латин графикайиз илтIибкIурахьа ва гьацдар жара лазим дару теклифар апIура. Гьаци кIурайидар школайиъ бабан чIал киврайи мялимар дар, дурар чIал ахтармиш апIурайи аьлимар дар, чпиз табасаран чIалнан грамматикайин мялуматар адрудар, табасаран чIалнан система аьгъдрудар, табасаран чIалнан асас разделариканкьан хабар адрудар, сесерна гьярфар жара апIуз даршлудар ву, табасаран чIалназ бахш дапIнайи аьлимарин китабарихъди таниш дарудар ву.
Бязи табасарандин агьалйир алфавитдин гьярфар артухъ апIурхьа кIури хъюгъна. Вари дюн’яйин чIаларихьан девлетлувалиинди ва гюрчег’валиинди тафавутлу шулайи, 500-600 агъзурихьна гафар айи урус чIалнан алфавитдиъ айидар 33 гьярф ву, хъа сесерин кьадар гизаф ву. Саб гьярфну кьюб сес улупурайи дюшюшар вари дагъустан ва жара чIалариз хас ву. Дагъустан чIаларин алфавитар дюзмиш апIруган, дурарин кьадар тасдикь апIруган, аьлимари вари чIалариъ тахминан, жизбитIан тафавутлувал даршлуганси гъапIну. Авар, дарги, табасаран чIалариъ 46 гьярф, лезги чIалнаъ 45 гьярф ва лак чIалнаъ 48 гьярф а. Табасаран чIалнаъ саб гьярфну кьюб сес улупурайи гафарин кьадарра гизаф дар.
Табасаран чIалниинди улхурайидариз, школайиъ урхурайи баяр-шубариз, дарсар киврайи мялимариз, чIал ахтармиш апIурайи аьлимариз ва чIалниинди шиърар дикIурайи писателариз, поэтариз юкьуб гьярфну кью-кьюб сес улупурайиб варидариз аьгъя ва сарира чпин наразивал улупурадар. Школайиъ ккергъбан классариъ табасаран чIалнан дарсар киврайи мялимари, шлубкьан гизаф гьадму гьярфар кайи илчIихбар гъахури, кьюб сес улупурайи гьярфариз аьлава фикир туври ккунду.
ЧIалниинди улхурайидари, школйириъ, вузариъ чIал дубгъурайдари, бязи чIал ахтармиш апIрайи гъуллугъчйирира, газетарин ва журналарин издательствйириъ лихурайидарира гьерхра, гьаз чIалнан хусуси сесер айи жв, чв, ччв, чIв, шв гьярфар алфавитдиъ ахьрадарш. Ахтармиш апIбари улупура, табасаран чIалнаъ ухди ишлетмиш апIури гъаши, ухьуз варидариз аьгъю гьярфар, дурар улупурайи гафар ашра, гьятта словарариъра улупну ашра, алфавитдиь улупнадар, яна алфавитдиан адахьна. Му гьюжатнан месэла урхурайдариз манигъвал даршлуси, табасаран чIалназ зиян даршлуси гьял дапIну ккунду. Хайлин гафариъ ишлетмиш апIурайи сесерин гьярфар алфавитдиъ тIаъбан теклифназ узура йиз разивал тувраза.
Табасаран чIалнан тарих аьгъдрудари, табасаран чIалниинди урхуб-бикIуб фици арайиз гъафнуш аьгъдрудари, сесерин система ва грамматикайин гъурулуш аьгъдрудари табасаран чIалнан урхуб-бикIуб латин гьярфариинди тешкил апIурхьа кIура. Дурариз кIваин апIураза: табасаран чIалниинди урхуб-бикIуб 1932-пи йисан латин алифарин бинайиин алди, жюрбежюр ишарйир хъаъбиинди дюзмиш гъапIну. Хъасин, табасаран чIалнан фонетикайин хусусиятариз лигну, типографияйин жигьатнаан арайиз гъюрайи читинвалар фикри гъадагъну, 1938-пи йисан авар, дарги, гъумугъ, лезги, табасаран, лак миллетарин алфавит урус графикайин (кириллицайин) бинайиина кечирмиш гъапIну. Думу дигиш’вали урхурайдариз гизаф кюмек тувну, фицики ухьу урус чIал ва табасаран чIал школайиъ дубгъурайиган гизаф гъулайвалар шула. Урус чIалнан графика дипну, латин чIалнан графикайиина улдучIвурхьа кIури, шлихьан пуз шулу? Думу ляхин политика жигьатнаанра дюз шуладар, гьаддиз дициб теклиф затра дапIну ккундар.
Табасаран чIалнакан улхруган, табасаран чIалнан графикайиъ, фонетикайиъ, орфографияйиъ дигиш’валар тIаурхьа кIуруган, ухьу гьаму зиихъ кудухнайи гьякьикьатар фикриз гъадагъну ккунду. Йислан-йисаз артмиш шулайи, къайдайиз гъюрайи, девлетлу шулайи табасаран чIал киврайи мялимари урхурайидариз табасаран чIалнан мялуматар, мюгькам ва дерин аьгъювалар тувбаъ чпин вазифйир бегьемди тамам дапIну ккунду.
