Умгьанат Сулейманова
Улубкьнайи 2026-пи йис циркдин машгьур артист Камил Къурбановдин хизандиз метлеблуб гъабхьну. Гъубшу гьяфтайиъ Дагъустандин Огни шагьриъ, Камил Къурбановдин 85 йисандин юбилейин гъаншариъ, дугъаз бахш вуйи ядигар ачмиш гъапIну. Думу ядигар юбиляри яратмиш гъапIу ва гизаф йисари дидиз регьбервал туву, хъа гъи дугъан ччвур али Республикайин циркнан мектебдин гьяятдиъ дивну.
Камиль Агъакеримович Къурба-нов 1941-пи йисан Табасаран райондин ЖугътIил гъулаъ бабкан гъахьну. Дугъан байвахт гизаф гъагъиб гъабхьну. Камил бабкан духьну шубуб вазлилан Ватандин Аьхю дяви ккебгънийи. Фронтдиз гъушу адаш кьяляхъ гъафундайи. Дада Мухлисатди, кьюр бицIи баяр хилариин алди ачIни гъахьири, имбу чан уьмур ялгъузди гьапIну. Къурхулу дявдин йисар лап гашвал айидар ва аьхъюдар вуйи, жигьил дишагьлийи, жилирилан чаз аманатди гъузу кьюр велед чIивиди уьрхюз гизаф зегьметар гъизигнийи.
Камилин йицIуд йис вуди, дадара кечмиш шулу. ЖугътIил яшамиш шулайи дугъан эм Межидри чвйир Аьбдулкерим ва Камил чахьна уьрхюз гъахуру.
Мектебдин кьяляхъ Камил армияйиз гъягъюру. Эскервалин гъуллугъ гъабхурайи йисари Камил Киев шагьрин машгьур циркнан студияйин кIулиъ айи Илья Кошевдихъди таниш шулу. Дугъаз дагълу жигьилиз айи аьхю мумкинвалар рякъюру, ва циркдин устадри Камилихъди ляхин гъабхуз хъюгъру. Сад йислан Камил Къурбановдиз Киевдин дявдин округдин сягьнайиин чан мумкинвалар улупуз мюгьлет тувру, ва табасаран бали аьхю устадавалиинди гирйирихъди, тупарихъди ва жара алатариинди вуйи нумрйириинди вари мюгьтал апIуру. Циркнан студияйиъ урхури ва Киевдин гьюкуматдин циркдиъ лихури гъазанмиш гъапIу тажруба Камилиз, армияйиан гъафиган, лап лазим шулу – думу Дагъ.Огни шагьрин шюшдин заводдин гъвалахъ хъайи «Жигьилвал» циркнан студияйин регьберди дерккру. 1971-пи йисан, республикайин дережайин жюрбежюр фестивалариъ, конкурсариъ ва серенжемариъ хъуркьувалиинди иштирак хьпаз лигну, Камил Къурбановди идара апIурайи циркназ «Дагъустандин халкьдин цирк» заан ччвур тувну.
Камил Къурбановди саб-швнуб насил бажаранлу циркнан артистар, пягьливнар ва жара пишекрар гьязур гъапIну. Дугъан хиликкди урхури гъахьидари гизаф ражари республикайин, урусатдин ва халкьарин арайиъ вуйи конкурсариъ заан йишвар гъазанмиш гъапIну. Камил Къурбановди чавра жвуван аьгъювалар ва устадвал гьаммишан цIалцIам апIури гъахьну. Машгьур артист Юрий Никулиндин хиликкди дугъу Луначарскийин ччвурнахъ хъайи Гьюкуматдин театральный искусствойин институтра ккудубкIуру, ва сацIиб вахтналан, циркнан бажаранлу пишекрин ва артистдин ччвур неинки Дагъустандиъ, хъа вари Урусатдиъра машгьур шулу.
Гизаф йисари жюрбежюр сягьнйириин хъуркьувалиинди циркнан нумрйир улупури хьпаз ва циркнан искусство артмиш апIбаз лигну, Дагъустан халкьдин цирк ДАССР-ин Верховный Советдин Гьюрматнан грамотайиинди, хъа коллективдин регьбер Камил Къурбанов «Дагъустан Республикайин культурайин лайикьлу гъуллугъчи», «РСФСР-ин культурайин лайикьлу гъуллугъчи» ччвурариинди, Дагъустан Республикайин гьюкуматдин премияйиинди, «Ватандин улихь гъазанмиш гъапIу хъуркьувалариз лигну» II дережайин ордендин медалиинди лишанлу гъапIнийи.
Къад йисандин арайиъ циркнан сягьнайиин лихури, Камил Къурбановди чан коллективдихъди Европайин гизаф уьлкйириъ лап маракьлу нумрйир улупури гъахьну. Чан гьарсаб программа дугъу гьаммишан аьдати дубхьнайи нумрайиинди – чан хиларихъди ацIу михар чиб-чпилан илдижури, «халкьарин дуствалин якорь» гьязур апIбиинди – ккудубкIуйи ва думу жара уьлкйирин вакилариз багъиш апIуйи.
Гъи Даг.Огни шагьриъ хъуркьувалариинди либхурайи циркнан мектеб Кафари Кавказдиъ айина-адруб ву. 1968-пи йисан ачмиш гъапIу йигъланмина (думуган Дагъустандин Огни гьеле поселок вуйи), думу мектебдиз Дагъустандин вари районариан, шагьрариан бицIидар гъюри, урхури гъахьну. Мектебди гъира республикайин жюрбежюр пIипIариан дуфнайи бицIидарихъди гизаф мянфяаьтлу ляхин гъабхури, дурарикан циркнан бажаранлу устадар ктаура.
2025-пи йисан Камил Къурбановдиз ядигар дивбан ва Дагъ.Огни шагьриъ саб кючейиз дугъан ччвур тувбан гьякьнаан теклиф хьади жямяаьтлугъ кас Айваз Рамазанов ва узу артистдин хизандихьна илтIикIунча. Къурбановарин хизандихъди гаф-чIал апIбан кьяляхъ Айваз Рамазанов Дагъ.Огни шагьрин кIули айи Замир Гьяжимурадовдихъдира гюрюшмиш гъахьну. Шагьрин кIулиъ айири дугъан теклифназ кьатI’и жаваб тувнийи: «Дицир лайикьлу кас бадали вуйи ляхнариз кюмек апIуз ухьу гьаммишан гьязур вухьа». Гьадму сюгьбатнахъан шубуб ваз гъябгъяйиз артистдиз ядигарра гьязур гъапIну, думу абццбаз бахш дапIнайи маракьлу серенжемра кIули гъубхну.
Шадлугънан мяракайиз Табасаран райондиан аьхю делегация, Мягьячгъалайиан ва жара йишвариан гизаф хялар, Камил Къурбановдин багахьлуйир, улихьдин дустар, думу аьгъю касар дуфнайи. Юбилярихъди ужуйи танишди вуйи касари дугъан аку рюгьнакан, ачухъ кIвакан, пашманвалиъра, шадвалиъра багахь дийигъуз аьгъюваликан ктибтнийи. Республикайин циркнан мектебдиъ урхурайи бицIидари хялариз ужуб программара гьязур гъапIнийи.
Серенжем мициб яркьу къайдайиинди тешкил гъапIу ва Камил Къурбановдиз ядигар дивбан бадали гизаф зегьмет гъизигу Айваз Рамазановдикан му фикир фици арайиз гъафнуш, газат урхурайидариз ктибтуб ккун гъапIунза.
– Узу Камил Къурбановдихъди кьюд агъзурпи йисаритIан таниш вуйза. Циркнан мектеб 1968-пи йисан дивуб ву, гьаддиз душваъ чарасуз расвалин ляхнар духну ккундийи. Камил халу узухьна, кюмек ккун апIури, сабпи ражи 2008-пи йисан илтIикIнийи. Пулихъ вуйиб пулихъ гъадабгъну, бегьем дару йишваз узура кюмек гъапIунза. Гьаци учу дустар гъахьунча. Увуз мялум вуйиганси, узу гьар йисан кIули гъахру, инвалид, йитим бицIидариз, касибвал кайи хизанариан вуйи веледариз шадвалин мяракйир гизаф ражари циркнан мектебдиъ тешкил апIури гъахьунза ва гъира думу ляхин давам апIураза.
Камил Агъакеримовичдикан ктибтури гъахьиш, дугъан уьмур дафтарси ккадабкну ккунду. Думу чан гъубшу уьмрикан пуз ккунир дайи. Гизаф читинвалар гъяркъю кас вуйи. Гизаф ражари текрар апIру гафариинди пуз ккунир дарза, хъа мушваъ жараси пуз хьибдарзухьан – гьаму Камил Къурбановсдар инсанарин гъюнариин уьлкйир ва халкьар дийигъна.
Му ядигар гьяракатниинди гьязур апIбаз аьхю кюмек тувдарин ччвурар ктухуз ккундуз: гьамусяаьт Санкт-Петербургдиъ яшамиш шулайи, Камил Къурбановдин мирас Ярягьмед Мягьямедов ва ихь адлу ватанагьли, архитектор, скульптор, ядигарин автор Мирзабег Аьлимирзаев, Дагъустандин Огни шагьрин кIули айи Замир Гьяжимурадов, Ногинск шагьриъ яшамиш шулайи Ккувлигъ гъулан агьали Нурутдин Пирмягьямедов, «Табасаран ватанперверар» жямяаьтлугъ тешкилатдин вакилар. Жаради къайд апIуз ккундузуз уста Шамсутдин Гьямзаевдин ляхинра. Асас вуди циркнан мектебдин вари тикилишарин ляхнар гъахурайир Шамсутдин ву. Ва гьамрарихъди сатIиди, гьелбетда, узура лазим вуйиси ляхин гъубхунза, удукьру кюмек гъапIунза, – гъапнийи Айваз Рамазановди.
Чан уьмрин юлдшикан Камил Къурбановдин хпир Раиса Камиловнайира саб-кьюб гаф гъапнийи.
– Дугъаз хизан мани ужагъ, багьалу ва багахьлу инсанар, ккунивалин хътIатIабццру булагъ вуйи. Дугъу гьеле жигьил вахт имиди уьмур хъапIбан къайда ктабгънийи: шлизкIа читинвал кайиган, дугъаз багахь хьуб, кюмекнан хил гьачIабккуб. Гьаддиъ адаринхъа инсандин тIабиаьтдин къайдара, ихь уьмрин асас метлебра? Камили, чав шагьриъ яшамиш гъахьнушра, учв шагьрин байси гьисаб апIурдайи. Думу абйирин аьдатарин гьюрмат уьбхюрайи дагълу жилир вуйи. Чаз кIваин апIуз даккни читинвалари абцIнайи дугъан уьмриъ, циркдин мектеб ачмиш апIувал гизаф важиблу, эгьемиятлу гьядиса гъабхьну. Учу уч гъапIу мал-девлет, ич кьувватар вари гьаму цирковой мектебдиз харж гъахьнич. Узу, саспи вахтари инжик гъахьири, Камилиз кIури шуйза: «Гьаз вуяв гьаму мектеб, шлиз лазим ву му яв зегьметар?». Дугъан жаваб кIваълан гьархрадариз: «Йиз му чалашмиш’валар, му зегьметар бицIидарин гележегдикан фикир кади апIурайидар вуйиз, хпир».
Думу бицIидариз ва яшлуйириз аьхю фикир туврур вуйи. Гизаф баркаллу инсанра вуйи. «Йиз вари хъуркьувалар уву, йиз гаф бисру, узуси фикир апIру хпир багахь хьайи вахтна гъахьидар вуйиз», – кми-кмиди кIуйи Камили узуз. Гъи дугъан зегьметар зяя духьну гъюдучIвундар. Гьаци вуйивал гъи гьаму мяракайиз дуфнайи, Камилин гьюрмат ва дугъкан вуйи аку хиялар чпин юкIвариъ уьрхюрайи инсанарира субут гъапIну, – натижа гъивнийи Раиса Къурбановайи.
