Умгьанат Сулейманова
Гъийин деврин дишагьлийин сурат фициб ву? Рази йихьай, думу жюрбежюруб ву, гьаддиз гъийин дишагьлийиз саб терефнахъанди кьимат тувуб дюз гъюрадар. Думу неинки хулаъ умунвал уьбхюрайир, хъа гьацира гьюкуматдин месэлйир гьял апIурайи дилавар дишагьлира ву. Гъийин деврин саб пай дишагьлийири ляхниъ регьбервалра тувра. Гьадрарикан сар гъийин йиз макьалайин игит, Урусатдин образованиейин гьюрматлу гъуллугъчи, Дагъ. Огни шагьрин образованиейин управлениейин кIулиъ айи Людмила Нежефовна Насурова ву.
«Жил балгруб – ригъ, инсан балгруб зегьмет ву» кIури шулу. Гъи му гафар Людмила Насуровайин адресназ хас ву гъапишра, кучIал даршул. Дагъустандин Огни шагьрин 8-пи нумрайин мектебдиз регьбервал туврайи Людмила Насурова ухьусир дишагьли, хулан кейвани, шубур бицIирин дада ву. Ва аьлава вуди, образованиейин цирклиъра хъуркьувалиинди лихура. «Мектеб – му бицIидар аьхю уьмриз гьязур апIбан сабпи умбур ву. Гьарсаб хизанди мектебдиина чпин варитIан багьалу вуйиб – бицIидар – ихтибар апIура. Хъа ихтибарвал шаклу дапIну ккундар», – гьамци тяйин апIура чан ляхнин асас метлеб дугъу.
Людмила Насурова 1990-пи йисарин аьхирариъ ккергъбан классарин мялимди лихуз хъюгъну. Дугъу, заан аьгъювалариинди педучилище ва кьюб заан урхбан заведенйир ккудукIну, намуслувалиинди мялимвалин зегьмет зигури, 32 йисандин рякъ ккадапIну. Хайлин йисари Дербент шагьрин 19-пи нумрайин мектебдин директорин урхбан ва тербияламиш апIбан ляхин гъабхурайи заместителин ва шубуд йисанкьан гьадму мектебдин директорин вазифйирра тамам апIури гъахьну. 2025-пи йисан 14-пи январи думу Дагъ. Огни шагьрин образованиейин управлениейин руководителди дерккну. Людмила Насурова чахьнара, образованиейин цирклиъ лихурайи гъарашугъарихьнара ижми кас ву кIури, мялимарин ва урхурайидарин арайиан гафар ерхьури шулу. Хъа дицир руководитель улихь хьайивал шагьрин образованиейин цирклиз аьхю пешкеш ву.
Образованиейин цирклиъ баркаллу зегьмет зигурайивализ лигну, Людмила Насуровайиз Дагъ. Огни шагьрин жямяаьтдин, мялимарин, урхурайидарин арайиъ аьхю гьюрматра а.
Ич сюгьбатнаъ Людмила Насуровайи чакан, гьарсаб гаф абгури, ебцури, ктибтуйи. Амма гафарин гьарсаб ибарайиъ фикрин деринвал рябкъюйи. Гьаци вуйивал дугъаз чан пише ктабгъузра даягъ гъабхьну.
«Ктибтрубра адариз аьхир», – гъапну дугъу, узу чакан ва чан ляхникан ктибтуб тIалаб гъапIиган.
– Вариси яшамиш шулаза, сарун увуз узкан вуйи мялуматар, наан гъахьнуш, наан гъилихнуш, вари аьгъявуз. Йиз ляхнин йигъ швнубди ккебгъра, кIуйва? Думу фила ккудубкIураш гьерхнийиш, дюз шуйи, – аьлхъюра Людмила Насурова. – Белки, му аьхю гафси гьибгърашулвуз, амма гьаци ву: ляхнин йигъ гвачIнинган ухди Дербент шагьриан Дагъ. Огни шагьриз сяаьт миржибди гъювалилан ккебгърайиз, амма хулаз гъафиганра, йишвнура мектебдикан вуйи фикрари сикинди гъитри адарзу.
Аргъаж шулайи насли мялимдиз фтиъкIа цIийиб абгуз, ахтармиш дарапIуб ачмиш апIуз кюмек тувру. Гъи ихь бицIидар, саб терефнахъан, ихь абйириз хас дару жара уьмриъ ахьна, хъа тму терефнахъан, дурариз чпин фагьум-фикир а. Гьамусдин жигьилар вердиш апIуз шлудар дар, кIурударихъ мухъугъанай. Уву гьякь мялимдиси гьарсар урхурайир уликк уьрхюруш, дурар жямяаьтлугъ ляхниина жалб апIуруш, дугъан хулаъ вари къайдайиъ аш, гьятта варитIан кьяляхъ гъузнайи урхурайирра ужуб терефназди дигиш хьиди, ва гьядисйири абцIнайи мектебдин уьмрихьна дугъан юкIв гьевеслу хьибди. Му гафар гьаци гьавайиан гъадагънайидар дар, йиз ляхнин тажрубайиъ уч гъахьидар ву.
– Ихь бицIидар фти кIул’ан адаура? – умудсузди гьерхру Людмила Насуровайи, ва чав йиз гьамциб жавабра туву:
– ЧIуру телевидениейи. Ляхин адру абйир-бабар жара йишвариъ лихуз мажбур шула, бицIидар чпин ихтиярнаъ ахьра. Дарсар дургъурадар, ярхи йишвди лазимсуз фильмйириз, эдебсуз передачйириз лигура. Хъа аьхю гъахьи гизафдари, чпин абйир-бабарси, бикарарин жергйир яркьу апIура. Хъа харжи дюшюшнаъ … – мушваъ фантазияйиз ихтияр тувуз шулу.
Магьа багарихьди мектебариъ аьхиримжи зенг йивиди. Фуж вуздик урхуз кучIвуз, фуж бицIидарин багъдин кьяляхъ мектебдиъ урхуз гьязур хьиди, хъа ухьу, абйир-бабар, ихь бицIидар яшнан цIийи дережайиъди кьабул апIуз гьязур шулхьа. Жаргъурахьа, сикинсузвал кахьук, амма му гъайгъушнари шадтIан апIурдархьу. Гьаз гъапиш, жвуван бицIидарин гъайгъушнаъ хьуб – му инсандин варитIан аьдати ва асас гьисснан ляхин ву. Думу гьиссар ухьуз табиаьтди тувна, ва дурар дайиш, ихь уьмриъ мянара, жилиин инсанарра хьидайи.
Сагъи жямяаьтдиъ бахтсуз бицIидар духьну ккундар. Бахт фуну сагъи бицIиринра аьдати гьял ву – эгер думу бицIир чан абйир-бабариз ккундуш, эгер хизанар дугъан гъайгъушнаъ аш. Ва гьарсар бицIир бахтлу хьиди, эгер ухьу, яшнан аьхюдари, ихь хусуси уьмриъ, хусуси хизандиъ, уьлкейиъ, дюн’яйиъ къайда уьбхюри гъахьиш.
Мукь’ан удубчIвну имбу чан чиркквлиз жакьвли фици ипIуз улупураш, саб ражну шагьид гъахьунзу. Жилгъайиъ дабхънайи хартутиз гъямгъям йивури, баб-жакьвли ярхла дарди дубснайи чан чиркквлиз, чIив-чIив апIури, дих апIуйи, хъа думу чакан фу ккундуш гъавриъ адарди, архаинди кюлиин дубснайи. Аьхирки баб-жакьв дидихьна гъитIибху, гаш дубхьнайи чиркквли дишлади разиди гъямгъям абццу. Думу, гьамусдизси, чан гъямгъмизди ипIруб ипбаз ккилибгурайи. Амма ипIруб адайи. Баб-жакьвли, хартутин гьарихьна кьяляхъ дубшну, ипIруб фици дубдну ккундуш, чиркквлиз цIийикIултIан улупуз хъюбгъю. Му аьгьвалат жакьвар жара йишвахьна тIирхайизкьан давам гъабхьнийи. Чиркквлиз гьеле гашди имийи, амма думу уьмрин дарс вуйи. Гьаму дарсар цIийина абйир-бабари хулаъ улупиш, имбу дарсар тувуз мектебдин мялимдиз гъулайди хьибди. Саспи бицIидар кIанккан ккабхьру лизи ккуртт саб гьяфтайикьан дигиш дарапIди мектебдиз гъюру. Гьадму саягъ бицIир мектебдиз гъюрайивали хул’ан дугъаз фикир тувру кас адар, кIура. Йиз тажрубайиъ швнуб-сабан гьамцдар дюшюшарра алахьунзуз: дарсназ гъюрайи бицIир гвачIнинган ушв гьидрибтди гьаъри шулу.
Узу зиихъ ктибту ихтилатнаъ фици жакьвли чан чиркквлиз уьмрин дарс улупнуш, бязи абйир-бабаризра гьадму дарс ибшри. Хъа гъийин мектебдиз гъюрайи баяр-шубарра ихь бицIи жакьвлин чирккварик мисал ву.
Абйир-бабар ва мектеб бицIири тербия гъадабгъурайи сатIи вуйи хизан ву. Дупну ккундуки, бицIидарин артмиш’валин дережа варидарин сабсиб шулдар. Саспи мялимарик чIуру тIул кади шулу: му зигьимсуз бицIир ву, мугъаз дарс улупуз шулдар, кIури шулу. Хъа дурариз вуйи жаваб – зигьимсуз бицIир шлуб дар. Гьяйванатар вердиш апIуз шулу, бицIир вердиш дапIну, дугъаз дарс улупуз шулдар кIуру гафар гьятта фикриз ва мелзниина духну ккундар. Мумкин ву, дугъак жюрбежюр пишекарвалин бажаранлувал кади хьуз. Ухьу гьаддизра фикир тувну ккунду.
Узу Дербент шагьриъ 19-пи нумрайин мектебдиъ мялимди лихурайигандин дюшюш ктибтидиза. БицIи классариъ ужи урхурайи сар бали, аьхю классариз удучIвури, шулугъар апIури гъахьну, дарсариз гьичра фикир тутрувди. Ва сад йигъан узухьна дих дапIну, дугъхьан дарсар урхуз шли ва фти машат апIуравуз кIури, гьерхунза. «Программа гъагъиб ву, ва узуз думу дубгъуз читинди вузуз», – жаваб тувнийи. – Вагь, – гъапунза, – фици читинди ву? Хъа дугъан улихь хайлин читин месэлйир дивунза, гьаму ляхнар вари апIуз шулнухьан кIури. Узухьинди дилигну, ав, гъапну. Гъилигунза: вуйиштIан, узу дугъан улихь диву месэлйир гизафси дарсартIан читиндар гъахьну. Хъа узу дугъахъди, увхьан дарсарра урхуз шулвухьан кIури, хайлин ляхин гъубхунза. Фу лигурва, натижайиъ мектеб гъизилин медализ ккудубкIну.
БицIидарихъди вуйи ляхин абйир-бабаринра, мектебариъра зяифди ву. Жвуван бицIидариз фукIа тувуз, фукIа улупуз хъудруркьбан гьяйиф дизригбан бадали, вари чан вахтниинди апIуб лазим ву. Йиз мурад-метлеб бахтлу бицIидар артухъ хьуб вуйиз.
