Гюльнара Мягьямедова
Гьар йисан 18-пи апрели Варихалкьарин ядиграрин ва тарихи йишварин йигъ къайд апIуру. Гъийин девриъ, гъуларин агьалйир шагьрариз удучIвну гъягъюрайиган, аьхю миллетарин чIалари бицIи чIалар ккаърайиган, тарихдин дараматарин ва культурайин ядиграрин йигъ къайд апIбан мяна ихь улихь хъана заанди дийибгъура. Диди ухькан культурайин ирснахьна гъайгъу кади янашмиш хьуб, думу уьбхбан бадали гьарсар касди чан пай кивуб тIалаб апIура.
Культурайин ирс, думу йирси дараматарси, ядиграрси, деврарин чIиви аьлакьара ву, диди жвуван гъийин ва ккудубшу уьмрин гъавриъ ахъуз мумкинвал тувру. Табиаьтдин хатIа-балйири, дявдин женгари, экономикайин кризисари культурайин ирсназ гизаф зарар хуру. Тарихи йишвар ва ядиграр тарихдин чIиви шагьидар ву, дурари аьхю гьядисйирикан, машгьур касарикан мялуматар уьрхюра, инсаниятдин культурайин ва улихь дубшнайи уьмрин хъуркьуваларин маш улупура.
Табасаран район чан ругариин ерлемиш духьнайи тарихдин гьядисйир гъахьи йишвариинди ва дараматариинди машгьур ву. Тарихди ухьуз гъитнайи ядиграриз лигруган, кюгьне вахтарин уьмрихъди таниш хьуз, фициб зегьметниинди дурар арайиз гъахидар вуш, фикир апIуз мумкинвал тувру. Ихь бицIи Ватандиз «ачухъ заварикк ккайи музей» кIури шулу. Гьадрарикан варитIан инсанарин мелзниин алиб «Ургур чвуччвун ва сар чуччун гъала» ву. Думу гъалайикан, душваъ яшамиш шули гъахьи дирбаш чвйирикан ва дурарин уткан чуччкан, ккуниваликан ва вафалуваликан хайлин нагълар а.
Шилла гъулаъ айи сабкьан кьум адарди тикмиш дапIнайи гакIвлин гъяд, Жвул’арин гъулаъ айи XIX аьсрин мист ва дидин багахь хьайи чIвурд федеральный мяна айи архитектурайин ядиграр ву. ХустIларин гъулан багахь хьайи, дегьзаманйири гъаши гьядисйирикан вуйи кьисйирихъди девлетлу дюрхъ ва гьацдар жарадар ихь ругарин тарихдин шагьидар ву.
Аьхиримжи йисари тарихдин гьядисйир гъахьи йишвар ва ядиграр къайдайиз хпаз гьюкуматдин терефнаанси, ихь меценатарин терефнаанра аьхю кюмек а. Гьацдарикан сар чав апIурайи рягьимлувалин ляхнариинди машгьур духьнайи меценат, ТIаттил гъулан вакил, Дагъустан халкьдин игит Айваз Рамазанов ву. Дугъахъди вуйи сюгьбат исихъ туврача.
«Дугъриданна, гележегдин наслариз жвуван ругарин тарихдикан аьгъювалар тувуб аьхю наслин вазифа ву. Гьамци аьхиримжи 3-4 йисандин арайиъ «Табасарандин ватанперверар» дестейин вакилари, ТIаттларин ва ГьепIларин гъуларин арайиъ айи Мизнан гъулаъ шейхарин накьвар а кIури, субботникар кIули гъахуб аьдатнаъ ипнача. Ич гъуланна Зилли гъулан арайиъ Дагъ-барыйин Дербентдианмина гъюрайи гъалайин цаларин гъузнайи паяр (фортар) а. Думу фортариъра расвалин ляхнар гъухунча. Гьамус апрелин аьхириъ ва майдин садпи йигъари багахь хьайи гъуларин (ТIаттларин, ГьепIларин, Лижв’арин) ва жара мектебариъ урхурайи баяр-шубарра хъади субботникар планламиш апIурача. Субботникарин метлеб жигьил наслиз фортарин мянайикан ктибтуб вуйич.
Йиз ТIаттил гъулан мектеб ккудубкIну 45 йискьан вуйиз. Думуган жвуван Ватандин тарихдикан аьгъдру хайлин дюшюшар гьамус ахтармиш дапIна. Дагъустандин халкьарин архитектура ахтармиш гъапIу искусствоведениейин доктор Селим Хан-Мягьямедовди Дагъ-барыйин цал хъайи-хъайиси ахтармиш гъапIну. Дугъу чан илимдин зегьметариъ дибикIнайиганси, Зил – ТIаттил участокариъ, арайиъ 150-250 метр манзил ади, 10-кьан фортар а. Дагъ-барыйин саб форт Хючнаъ айи «Ургур чвуччвун ва сар чуччун гъалайин» багахьра хьади хьуз мумкин вуйи. Тарихдин гьамцдар ахтармишарикан ихь жигьилариз лекция жюрейиинди ктибтуб, гъаврикк ккауб ихь буржи ву.
Мягьрягъ ва Хили-Пенжигь гъуларин арайиъ, ТинитI гъулазди илтIибкIру йишваъ 1488-пи йисан иран чапхунчйирихъди гъахьи гъати женгариъ табасаран халкьдин гизаф вакилар гъийихнийи. Аьлимарин улупбариинди, гьадму женгариъ агъу кади зегьерлу дапIнайи чIимрин гъурихьан зиян гъабхьи Ирандин Сефевидарин ордендин регьбер шейх Гьяйдар гъакIнийи. Тарихдин гьацдар улупбари табасаран халкьди кюгьне деврарихъанмина чпин ругарин сагъунвал ва халкьдин азадвал игитариси уьбхюри гъахьивал субут апIура. Кьюд йис улихьна гьадму йишв’ин Табасарандин азадвал бадали гъийихдариз ва гьамусяаьт Украинайиъ гъябгъюрайи хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ гъийиху ихь эскрариз бахш вуди гюмбет дивнийхьа.
КIежюх ва ТIивак гъуларин арайиъ 1741-пи йисан Надир-шагь ва чан кьушум дийигъну гъахьи Иран-хараб кIуру йишвра а. «Табасарандин ватанперверар» дестейин гьадушваъра саб гюмбет дивуз планар айич. Гьаму вари ихь халкьдин тарихи йишвариъ гъахурайи тешкиллувалин ляхнариъ Табасаран райондин ГьепIил гъулан агьали Гьяжимурад Аьлиевдин ччвур кIваин дарапIди гъибтуз шулдар. Думу Дагъустан Республикайиъ культурайин ирснан тарихдин жямяаьтлугъ инспектор ву. Дицисдар касари Дагъустандин тарихдин ва культурайин ирс уьбхбан месэлйирихьна вари халкьдин фикир жалб апIура», – гъапнийи Айваз Рамазановди.
Культурайин ирс гележегдин девриз тарихдин гьядисйирин гъавриъ ахъуз, дурарихьна вуйи гьюрмат уьбхюз мумкинвал тувру хазна ву. Тарихдин, культурайин девлет дубгували халкьдин, жямяаьтлугъдин фикир касиб апIуру. Культурайин ирс уьбхюб, ихь улихь дийибгънайи рягьимлувалин месэласи, жямяаьтлугъдин, экономикайин ва культурайин мюгькам артмиш’валин саб пайра ву.
