Шарафутдин Дашдемиров

 

Давам.
Эвел 13–пи нумрайиъ урхай

ТАБАСАРАН ЧIАЛНАН ОРФОГРАФИЯЙИН КЪАЙДЙИРИН ГЪВАРЧ

ТАБАСАРАН ЛИТЕРАТУРАЙИН ЧIАЛНАН ГРАММАТИКАЙИН БИНАЙИН ГЬЯКЬНААН

§ 16. Табасаран литературайин чIалнан бина вуди нитIрихъарин нугъат кьабул дапIна. Гьаци вуйиган, литературайин чIалнан лексика ва грамматика нитIрихъарин нугъатниин биналамиш дубхьнайиб ву. Мидихъди сабcи, литературайин чIалнаъ имбу нугъатарин девлетлувалариканра, гьадму гьисабнаан дурарин грамматикайиканра, лексикайиканра, мянфяаьт кадабгъна.
§ 17. НитIрихъарин нугъатнаъ ж, чI сесериинди кIуру бязи гафар (жяхин, гъижиза, ухжи; ачIин, думучIан, илчIикуб ва гь.ж.), сувакъ ва этег нугъатариъ кIуруси, д, тI сесериинди дикIуб кьабул дапIна (дяхин, гъидиза, ухди; атIин, думутIан, илтIикIуб ва гь.ж.).
§ 18. Бязи гъулариъ гъ–йиинди, бязидариъ къ–йиинди кIуру ихь чIалнан ва гьацира жара чIалариан дуфнайи гафар гизафси гъ–йиинди дикIуру: гъуллугъ, гъирмаж, гъаз, гъалин, гъазанж, гъунши, гъизгъин, гъузгъун, гъаравул, гъи, гъвал, гъюр, гъваркъв, гъул, гъюбжуб, гъябхъюб; амма яракь, кьувват, кьимат, кьисмат ва гь.ж.
Къайд. Гьаму гафарик вари нугъатариъ гьаммишан къ–йиинди кIуру саб жерге гафар кахьрадар: къайд, къяркъяр, башкъа, къарар, къабпи, къакъра, къянч, къуру, якъ, къанун ва гь.ж.
§ 19. Бязи гъулариъ аь–йиинди, бязидариъ а–инди куру гафар аь–йиинди дикIуб лазим ву: аьхъ, аьзаб, аьзият, жямяаьт, сяргьят, сяаьт, мянфяаьт, мясляаьт, аьхир, Аьхират, аьжуз, аьламат ва гь.ж.
Аьхюну пай гъулариъ гафнан аьхириъ ат (–ят) ади, хъа тмундариъ –эт (–ет) ади кIуру гафар, ва чпин ччивраъ ккуру уь сес айи сакьюдар гафар ктарди (гюзет, зегъмет ва гь.ж.), имбудар вари –ат–диинди дикIуру: гьяракат, гьюкумат, мюгьюббат, гьюрмат, жигьат, гьюжат ва гъ. ж.
§ 20 Асулиан ихь чIалнандар вуйи ва гьацира жара чIалариан гъафи и–йиинди ва э–йиинди – гьаму кьюб жюрейиинди кIуру гафар гизафси и гьярфниинди дидикIну ккунду: йиц, иб, кьил, фила, кIинтI, ирчуб, жигьил, йимиш ва гь.ж.
§ 21. Сабуну диалектдиъкьан вая нугъатнаъкьан асул табасаран гаф ади, гьадму мянайиъди жара чIалнаан дуфнайи гафра ишлетмиш апIураш, литературайин къайда вуди асул табасаран гаф ишлетмиш апIуру: язна, гъюдрач, кIатIкIатI (тев: гияв, суфра) ва гь.ж..
§ 22. Литературайин чIалнан лексикайиз анжагъ сувакъ вая анжагъ этег нугъатариъ алахьурайи саб жерге гафарра дахил шула: кIвахъни, давди, шюргьен, сагъунвал, кIюгъялди, мелайим, шугъули ва гь.ж.
99. Бязи гъулариъ –э (–е) ади, имбу гъулариъ –а ади кIуру жиларин ччвурар –а–йиинди дикIуру: Мягьямад, Мугьяммад, Аьгьмад, Нурмягьмад ва гь.ж.

III. ЧIАЛНАН ПАЯРИН ОРФОГРАФИЯ

Существительнйирин падежарин аьхирар дюзди дикIуб

§ 23. Табасаран чIалнан существительнйирин падежарин аьхирар дюзди дикIбан бадали, дурарин актив падеждин аьхирар дикIбан къайда аьгъю дубхьну ккунду.
Ялгъуз кьадарнаъ существительнйирин актив падеж, гафнаъ айи слогарин кьадарназ, аьхириъ айи сеснан хасиятназ ва гьацира гафнан чан мянайиз лигну, ччвур падеждихъ –и, –у, –ю (–уъ), –ди, –йи, –ли, –ни, –ри, –лу, –ну, –ру аьхирар хъаъбиинди арайиз гъюру: ул – ули, баб – бабу, мюрх – мюрхю, риб – рибди, дада – дадайи, пеъ – пеъли, ушв – ушвни, лик – ликри, гаф – гафну, микI – микIлу, битI – битIру ва гь.ж.
Къайд. Актив падеждин форма арайиз гъюбаъ саб тяйин вуйи къайда адарди хьпаз лигну, орфографияйин словариъ ччвур падеждин формайиъ айи гафарихъди актив падеждин аьхирарра улупура: рукь, –у; фикир, –ри…
§ 24. Актив падеж –ру, –лу, –ну аьхирарин кюмекниинди арайиз гъюру вари гафариъ ва гьацира –у аьхирин кюмекниинди арайиз гъюру гафарин аьхюну пайнаъ (му орфографияйин словариъ къайд дапIна) аьхириъ айи –у, тевбан падеждилан хъюгъну а–йиз, хъа йишван падежарикан «зиин» мяна тувру VII серияйин падеждиъ и–йиз илтIибкIуру: машну – машнан, машназ, машнаъ, машнак, машниин; гафну – гафнан, гафназ, гафнаъ, гафнак, гафниин ва гь.ж.
§ 25. Йишван сикинвалин падежарикан II серияйин «улихь» ва «багахь» мяна тувру ва аьхюну пай гъулариъ –хь, хъа тмундариъ –гь аьхирар хъаъри кIуру гафариъ ва дурарикан арайиз дуфнайи имбуну падежарин формйириъ литературайин къайда вуди –хь аьхир бикIуру: хуларихь, хуларихьна, хуларихьнади, хуларихьан, хуларихьанди, хуларихьантина ва гь.ж.
Къайд. Йишван падежарин II серияйин –хь аьхириз тялукь вуйи глаголарин приставкайиъ (превербдиъ), хьа глаголиъ ктарди, вари имбудариъ гь– бикIуру: улихь гьучIвну, селихь гьахъну, дугъхьан гьергну ва гь.ж.
§ 26. Йишван сикинвалин, гьучIвбан ва гьудучвбан падежарикан «кьялягъ, арайиъ» мяна тувру –гъ аьхир хъапIбиинди арайиз гъюрайи падежариъ гъ–йин улихь гьабхъу вая дидин кьяляхъ хъабхъу а сес аь сесназ илтибкIуру ва, гьаци вуйиган, гъ–йин улихь ва кьяляхъ я бикIуру: машнягъ – машнягъна, машнягъян, гафнягъ – гафнягъян, цалигъ – цалгъян, дюднигъ – дюднигъян ва гь.ж.
§ 27. Йишван сикинвалин падежарикан «зиин» улупру падеждин аьхириъ –ил бикIурдар, хъа –ин бикIуру, амма гьудучIвбан падеждин –н гьарган л–из илтIибкIуру: бархлиин – бархлилан, марфкиин – марфкIилан ва гь.ж.
§ 28. Йишван сикинвалин падежарихъ –на хъапIбиинди арайиз гъюру гьучIвбан падежарикан «зиина» мяна тувру VII серияйин падеждиъ кьюб н чиб–чпихъ хъахьруган, дурарикан сабунуб гъядябхъюру ва аьхириъ саб –н– ади бикIуру: арчлиин–на – арчлиина, гъваин–на – гъваина, цал’ин–на – цал’ина ва гь.ж.
§ 29. Ччвур падеждиъ айи существительнйирин гизаф кьадарнан форма гафнан асул ачухъ сесналан ккудукIурайи гафариъ –йир хъапIбиинди ва ачухъ дару сесналан ккудукIурайи гафариъ –ар хъапIбиинди арайиз гъюру: хюни – хюнйир, аба – абйир, дере – дерйир; баб – бабар, гъван – гъванар, укI – укIар ва гь.ж.
–ар аьхир бязи дюшюшариъ, гафнан ччивраъ айи э ва ккуру уь сесерин тясирнаккди –эр (–ер)–из илтIибкIуру, хъа аь сеснан тясирнаккди думу –ар аьхир –аьр (–яр)–из дюнмиш шулу: пеъ – пеэр, сес – сесер, дюд – дюдер, гьюл – гьюлер; мяхъв – мяхъвяр, мярх – мярхяр ва гь.ж.
Къайд. Ялгъуз кьадарнан аьхириъ ачухъ дару й сес айи гафар гизаф кьадарнан формайиз хруган, гьадму й сес, дидихъ хъапIрайи –ар аьхирик кайи а сеснахъди сабси –я–йиинди бикIуру: пай – паяр, чай – чаяр, бай – баяр ва гь.ж. Хъа ялгъуз кьадарнан формайин аьхириъ я айи гафар чиб гизаф кьадарназ илтIикIиган я–йик кайи а гъядябхъбаз лигну, кьюб й–йиинди дикIуру: тая – таййир, мая–маййир ва гь.ж.
§ 30, Существительнйирин йишв’ин ишлетмиш апурайи –р, –б класс улупру показателар хъайи чIалнан паярин (субстантиварин) актив падеждин форма гьарган р–йихъан –и ва б–йихъан –ди– хъапIри бикIуру. Хъа гизаф кьадарнан –ар аьхирин улихь класс улупру –р. –б гьарган –д–йиз илтIибкIуру: гъафир – гъафири, гъафидар; гъафиб – гъафибди, гъафидари ва гь.ж.
§ 3I. Существительнйирин ва дурарин йишв’ин ишлетмиш апIурайи гафарин (субстантиварин) гизаф кьадарнан актив падеждин формайин аьхириъ –и бикIуру: гъвардар – гъвардари, баяр – баяри, ужудар – ужудари, садар – садари ва гь.ж.
Гизаф кьадарнаъ «зиин» мяна туврайи йишван сикинвалин VII серияйин падеждиъ ва гьацира «зиина» мяна туврайи гьадму серияйин гьучIвбан падеждиъ гьарган кьюб и дикIуру: цалариин – цалариина, укIариин – укIариина ва гь.ж. Хъа гьамцдар гафарин гьудучIвбан падеждин я ялгъуз кьадарнаъ, ясана гизаф кьадарнаъ кьюб и–йикан сабунуб бикIурдар: танх–лиин – танхлилан, хярариин – хярарилан ва гь.ж.
§ 32. Саб жерге существительнйириъ, чиб падежариз ва кьадарариз илтIикру вахтна, саб къайдайиз табигъ дару саягънан (супплетив) формйир арайиз гьюру: бай – бали; хъял – хъюлу, хъюлар; чи – чуччу, чве – чвуччву; риш – шуру; хал – хулаз, хулар; юкIв– кIван, кIваъ, юкIвар, кIваин; жилир – жилар; хпир – хпар; жви –жвиву – жвивар; хялижв – хялар ва гь.ж.

Прилагательнйир дюзди дикIуб

§ 33. Прилагательнйир чпи ачухъ апIурайи существительнйирихъди я класс, я кьадар, ясана падеж жигьатнаан тархьри шулдар: мани хал, мани йигъар, мани хулаз, мани хул’ан; гужли кас, гужли жерд, гужли жердарихъди ва гь.ж.
Къайд. Ужуб (ужур, ужудар), уччвуб (уччвур, уччвудар), ицциб (иццир, иццидар) прилагательнйир му къайдайиз табигъ шуладар: дурар, существительнйирихъди класс ва кьадар жигьатнаан тархьри, гьаммишан класс ва кьадар улупру алатар хъади ишлетмиш апIуру: ужуб хал, ужур кас, ужудар йишвар; уччвур риш, уччвуб гъул, уччвудар кюкйир; ицциб вич, иццир велед, иццидар хурагар ва гь.ж. Амма падеж жигьатнаан чпихъ хъайи существительнйирихъди мурарра тархьудар: ужур халу – ужур халуйихьна, ицциб вич – ицциб вичуз ва гь.ж.
§ 34 Существительнйирихъди кьадар ва падеж жигьатнаан гьацира дурарин лишан улупури ишлетмиш апIурайи причастйирра тархьри шулдар: лихурайи бай, лихурайи баяр, лихурайи баярихьна; зигурайи шикил, зигурайи шиклар, зигурайи шиклариъ ва гь.ж.
§ 35. Прилагательнйир ва причастйир существительнйирин йишв’ин, яна субстантивдин вазифайиъди, ишлетмиш апIруган, вая предложениейиъ составнан сказуемоейин ччвурнан пай вуди шлуган, дурари класс, кьадар ва падеж улупру алатар кьабул aпIypy: бицIир ахъну, бицIиб абхъну, бицIидар ахьну, бицIидарихъди аьхюдарра гъафну; лицурайир дийигъну, либцурайиб дийибгъну, лицурайидарихьна гъушну; бай ягълир ву, гьар ягълиб ву, баяр (гьарар) ягълидар ву ва гь.ж.
§ 36 Предложениейиъ гъабхурайи ролиинди тафавутлу шулайи саб кIалиб айи существительнйир ва прилагательнйир, сабпидарин актив падеждинна гизаф кьадарнан аьхирар ва кьюбпидарин существительнйириз илтIикIурайи алатарра хъади, орфографияйин словариъ жа–жаради тувра:
игит, –ри, –ар (сущ)
игит, –ур, –дар (прил)
§ 37. Существительнйирин ва жара гафарин тевбан падеждикан арайиз гъюрайи тялукь’валин прилагательнйирра орфографияйин словариъ кIул’инди вуйи гафар вуди тувра:
баб, –у, –ар
бабан, –уб, –ур, –дар
§ 38. Кьюб саягъниинди ишлетмиш апIру саб жерге прилагательнйирин кьюбиб формйир чиб–чпиз барабардар вуди гьисаб шула; орфографияйин словариъ кьюбиб формйирра вариантар вуди тувра:
ягъал, –уб, –ур, –дар ва ягъли, –б, –р, –дар
кIубан, –уб, –ур, –дар ва кIубни, –б, –р. –дар
§ 39. Урус чIалнаан дуфнайи саб жерге прилагательнйир табасаран чIалнаъ чан урус чIалнан мужской роддин формайиъди ишлетмиш апIуру: простой глагол, центральный комиссия, составной сказуемое ва гь.ж.

Числительнйир дюзди дикIуб

§ 40. 1–дилан 10–диина гъяйиз вуйи ва 20 – гьаму кьадар улупру ва дурарикан духьнайи тартибнан числительнйир, а) чпи кIул’инди ишлетмиш апIруган, б) мутмйир–шей’арин ва касарин кьадар улупруган, в) ктикьу ва составнан числительнйирин аьхиримжи пай вуди шлуган, грамматикайин класс улупру –р, –б алатар хъади дикIуру: cap, кьюб, шубур кас, йицIуб вич, хьурпи, ургубпи, юкьурпи бай, урчIвубпи класс; йицIихьур, йицIисаб; къанна кьюр, варжна йирхьцIурна шубубпи ва гь.ж.
ЙицIбар улупурайи числительнйирикан му жюрейиинди анжагъ 10 ва 20 дигиш шулу: йицIуб –йицIур; къарпи –къабпи.
Вари имбу йицIбарин числительнйир гьарган –р хъади дикIуру: сумчур, ягъчIвур, хьуцIур, йирхъцIур, ургцIур, миржцIур, урчвцIур, урчIвцIур кас, урчIвцIур манат ва гь.ж. (30–икан 41–пи параграфдиъ аьлавади кIура).
Составнан числительнйириъ йицIбар улупурайи 20–дихъ текарра гъюруган, къаб, къар гафариъ –б ва –р сесер –н–йиинди гьюдюхюру, бикIбаъра гьаму къайда уьбхюру: къанна хьуб, кьюдваржна къанна сар ва гь.ж.
§ 41. Жутвал айи вая кпикьу гъурулушдин мутмйир улупурайи существительнйирихъди ва гьацира й– сесналан ккергърайи йигъ, йишв, йис – гьаму вахт улупру мяна айи существительнйирихъди ишлетмиш апIруган, 1–дилан 10–диина, 20, 30 ва дурариинди ккудукIурайи ктикьу ва составнан числительнйир аьхириъ –д (–дар) ади дикIуру: сад йицар, кьюд калушар, йицIудар атIнар, сумчIуд йигъ, йицIишубуд йишв, варжна къанна хьуд йис ва гь.ж.
Гьаму числительнйирикан арайиз дуфнайи тартибнан числительнйириъра гьаму къайда гъубзра: садпи йигъ, йицихьудпи йишв, ягъчIвурна юкьюдпи йис ва гь.ж.
§ 42 11–дилан 19–диина гъяйиз вуйи ктикьу числительнйир улихь йицIи–хъади карсну дидикIну ккунду: йицIикьюб, йицIишуб, йицIиюкьуб, йицIихьуб, йицIийирхьуб, йицIиургуб, йицIимиржиб, йицIиурчвуб.
§ 43. Варжарин ктикьу числительнйир сабпи пайнан аьхириъ –д ади ва карсну дикIуру: кьюдварж, шубудварж, юкьудварж, хьудварж, йирхьудварж, ургудварж, миржидварж, урчIвудварж.
§ 44. Агъзур, миллион, миллиард, триллион гафар составнан числительнйириъ жаради дикуру: хьуд агъзурна кьюдваржна йицIихьуб, миллионна хьудварж агъзур ва гь.ж.
§ 45. Тартибнан числительнйир кьадарнандарикан –пи суффикс хъапIбиинди арайиз гъюру: юкьубпи, къабпи, йирхьурпи, сумчIурпи, ягъчIвурпи ва гь.ж.
Тартибнан числительнйир аьраб цифрйириинди дикIруган, –пи дурарик дефисдиинди кибтIру: 1–пи, 2–пи, 2026–пи ва гь.ж. Публицистикайиъ римдин цифрйириинди тартибнан числительнйир –пи хътарди дикIуру: ХХV конференция, VIII сессия ва гь.ж.
Къайд. Составнан гъурулушдин тартибнан числительнйир арайиз хру гъапи, кIуру гафар жаради дикIуру: шубур гъапи, cap кIypy ва гь.ж. Амма му жюрейин ктикьу тартибнан числительнйир тек–биртIан алахьури имдар.
§ 46. Зарбнан числительнйир кьадарнандарикан –бан суффикс хъапIбиинди арайиз гъюру: сумчIурбан, кьюдваржбан, агъзурбан ва гь.ж.
Къанажагъсуз классдин –б алат хъайи кьадарнан числительнйирикан зарбнандар арайиз гъюруган, жуфтди хъахьрайи кьюб б–йикан сабунуб гъядябхъюру: хьуб+бан – хьубан, йицIисаб+бан – йицIисабан, къаб+бан – къабан ва гь.ж.
§ 47. Пай апIбан числительнйирин кьадарнандарикан арайиз гъюруган, гафнан ччив дефис гъяди текрар шулу: са–саб, шу–шубуб, хьу–хьуб, йи–йирхьуб ва гь.ж.
§ 48. Дробдин числительнйирин паяр жа–жаради дикIуру: сабдик къюб, йицубдик шубуб ва гь.ж.

 

(Аьхир гъюру нумрайиъ тувдича)