Шарафудин Дашдемиров

Инсанарин уьмриъ шулайикьан дигиш’валари халкьдин яшайишдиз, медениятдиз, чIалназ аьхю тясир тувру. Мицдар дигиш’валар ихь уьмриъ иллагьки аьхиримжи 30-40 йисандин арайиъ зурба гьяракатниинди гъягъюра. ЧIал артмиш апIурайи думу дигиш’валар саб вахтналан словарариъ ва орфографияйин къайдйириъра атIагуру.
Гьамусяаьт кьувватнаъ айи Табасаран чIалнан орфографияйин къайдйирин гъварч 1962-пи йисан кьабул дапIнайиб ву. Думу Табасаран чIалнан орфографияйин словарин аьхириъ тувна (Гь.Н. Гьяжиев, Б.Х. Ханмягьмадов. Табасаран чIалнан орфографияйин словарь, 1988). Дидхъанмина литературайин чIал къайдайиккна хпаъ, ккатIабццбаъ ва артмиш хьпаъ думу гъварчнан эгьемият аьхюб гъабхьну. Гьамус, урхуб-бикIуб айи имбу дагъустан чIалариъси, табасаран чIалнаъра орфографияйин къайдйир тазатIан тартиб апIуз ухьуз мумкинвалар ачухъ духьна: къанунди улупнайиганси, Дагъустандин Правительствойин багахь образованиейинна илимдин министр Я.Гь. Бучаевдин регьберваликкди дагъустан чIаларин Терминаринна орфографияйин комиссия ляхник кипна. Думу комиссияйиз ихь ватанагьлийир В.М. Загьиров, Ш.З. Дашдемиров, Н.Э. Сафарялиев ва М.А. Гьясанова дахил шула.

Комиссияйин ляхин гъабхбаъ асулин идара РАН-дин ДФИЦ-дин Гь. ЦIадасайин ччвурнахъ хъайи ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институт ву, душваъ милли чIаларин дестйирра дюзмиш дапIна. 15 касдикан ибарат вуйи табасаран чIалнан милли дестейиз филологияйин илмарин аьлимар, вузарин мялимар, учебникар дюзмиш апIурайи илимдин гъуллугъчйир, республикайин СМИ-йин редакторар, районарин бабан чIалнан методобъединенйирин кIулиъ айидар, бабан чIал киврайи мялимар дахил шула. Табасаран чIалнан дестейи гьамусдиз кьюб заседание гъухну, хъана уч хьуз ими. Йиз фикриан, натижа ужуб шула: бицIи-бицIи дигиш’валарихъди сабси, табасаран алфавитдиз дентолабиал сесер бикIбаъ улупурайи жв, чв, ччв, чIв, шв сесер дахил апIбан къарар кьабул гъапIну. Амма чIалнан гъагъ ва вазифйир зяиф шулайи гъийин заманайиъ, жвуван хизандиъкьан бабхьан веледдихьна бабан чIал рубкьуз удудукьрайи аьгьвалатнаъ, чIалнаъ аьхю дигиш’валар тIауб дюзи ляхин шуладар – мидин гьякьнаан дестейиъ айидарин варидарин фикир саб ву.

Ав, чIал халкьдин мелзниин, бицIирин шинт’ан ккебгъну хизандин кумайихь ва устадарин кьалмикк жанлу ва артмиш шулайиб ву. ЧIалнан гъуллугъчйири думу, тартиб дапIну, саб тяйин вуйи къайдайиккнатIан хурадар. Гьаддиз, гьюрматлу ватанагьлийир, табасаран литературайин чIалнан орфографияйин къайдйир тазатIан тартиб апIбаъ ухьуз тувнайи мумкинвалар ишлетмиш апIури, ичв фикриан, дурарикан фундар дигиш ва аьлава апIуруш, кIури, му ляхниъ яркьуди иштирак хьуб учвкан ккун апIурача. 24-пи апрели Мягьячгъалайиъ чIаларин орфографияйиз бахш дапIнайи конференция гъабхбанди ву. Ичв фикрар хьади учвуз гьадинара теклиф апIурача. Аьлава мялумат гъюру нумрариъ тувдича.
Бабан чIал бадали юкIв убгурайи гьарсар ватанагьлийин, иллагьки бабан чIалнан мялимарин гьарсарин фикри ва рябкъювали ужуб натижа тувур кIури, миж киврача.

Аьлакьайиз удучIвру тел.:
8 928 580 22 15;
эл.почта: sh_zakiyevich@mail.ru
Табасаран чIалнан дестейин рук-тель: Дашдемиров Ш.З.

Хъа гьамус, гьюрматлу газат урхурайидар, ичв фикир жалб апIбан ният ади ва учвхьан мясляаьтар гъюбак умуд кади, Терминаринна орфографияйин комиссияйин табасаран чIалнан дестейи кьабул дапIнайи Табасаран чIалнан орфографияйин къайдйирин гъварчнан ПРОЕКТ туврача. Табасаран чIалнан Орфографияйин къайдйирин гъварч ужуб дережайинуб хьпан бадали, учвхьанра жвуван пай кивуз шулу.

 

ТАБАСАРАН ЧIАЛНАН ОРФОГРАФИЯЙИН КЪАЙДЙИРИН ГЪВАРЧ
(проект)

I. БЯЗИ СЕСЕРИН ОРФОГРАФИЯ

Ачухъ сесер улупру гьярфар

§ 1 Табасаран чIалнаъ 9 ачухъ сес а: [а], [аь], [и], [у], [уь], [оь], [э], [о], [ы]. БикIбаъ дурар гьаму тялукь гьярфариинди улупуру: а, аь, и, э, у, уь, о, ы ва гьацира е, ё, ю, я.
§ 2. аь ва я гьярфар:
а) аь гьярф гафнан эвелиъ вая гафнан айитI айи слогдин эвелиъ, дюднин дериндиан гъюру [аь] сес улупбан бадали, бикIуру: аьр, аьйна, аьлхъюб, аьхю, ся-аьт, жямя-аьт ва гь.ж.;
б) слог тек саб [аь] сеснакантIан ибарат даруганра аь гьярф бикIуру: аьтир (аь-тир), сяняаьтар (сяня-аь-тар), дюаь (дю-аь), бид’аь (бид’-аь)
в) [аь] сес слогдин айитI вая аьхириъ ачухъ дару сеснахъан гъюруган, думу я гьярфниинди улупуру: ляхин, дярхюб, мягъядягъян, кьянцц, бякья, ва гь.ж.
г) я гьярфну, учв гафнан вая слогдин эвелиъ айиган (яни ачухъ сеснан вая апострофдин кьяляхъ) [й]-на [а] вая [й]-на [аь] – гьаму кью-кьюб сес улупуру: якъ, явур, яраб, саягъ, дюн’я, таяр – [йа]; ярхи, ягь, Ягь’я – [йаь] ва гь.ж.
§ 3. уь ва ю гьярфар
а) уь гьярф гафнан эвелиъ вая гафнан айитI слогдин эвелиъ (ачухъ сеснан вая апострофдин кьяляхъ), дюднин дериндиан гъюру гъалин [уь] сес улупбан бадали, бикIуру: уьж, уьмур, уьмарат, уьрхюб, Уьмар, мял’уьм ва гь.ж.
б) уь гьярф гьацира гафнан эвелиъ ккуруди кIвантIаригъян гъюру гъюдли [уь] сес улупбан бадалира бикIуру: уьл, уьрдег, уьру, уьлке ва гь.ж.
в) дюднин дериндиан гъюру гъалин [оь] сес ва ккуруди кIвантIаригъян гъюру гъюдли [уь] сес саб тмунубдихьан фаркьлу шулашра, дурар гьюдюхбиинди гафнан мяна дигиш шулайи дюшюшар ихь чIалнаъ сабкьан алахьурадар; гьаддиз лигну думу сесер саб уь гьярфниинди улупура (тев: рякъ – рюкъ, хяран – харан, кал – гал (аран) – гал (йимишдин) ва гь.ж.)
г) уь гьярф гьацира слог тек саб [уь] вая [оь] сеснакантIан ибарат даруганра бикIуру: мюуьлюбхян (мю-уь-любхян),
д) слогдин айитI вая аьхириъ ачухъ дару сеснахъан гъюруган, гьаму кьюбиб сесерра ю гьярфниинди улупуру: люкь, гъюра, хю, аьхю, кьюл; кюл, гьюл, гюлле, дюгю ва гь.ж.
е) ю гьярфну, учв гафнан вая слогдин кIулиъ айиган, [й]-на [у] вая [й]-на [оь] сесер улупуру: Юсуф, юлдаш, буюр, юкъ – [йу]; юкь, Юргълигъ (гъулан ччвур) – [уоь] ва гь.ж.
§ 4. э ва е гьярфар:
а) э гьярф гафнан вая слогдин эвелиъ, [э] сес улупбан бадали, бикIуру: экин, элбеэл, пеэр, швеэр, месэлйир, жюрэтлу ва гь.ж.
б) э гьярф гьацира гафнан айитI слог тек саб [э] сеснакантIан ибарат даруганра бикIуру: месэла, (мес-э-ла), меэдеан (ме-э-деан), меэлеган (ме-э-леган), меэлеан (ме-э-леан) ва гь.ж.
в) [э] сес слогдиъ ачухъ дару сеснахъан гъюруган, думу бикIбаъ е гьярфниинди улупуру: сес, сел, Сейран, меъли, беъли, кюмес, беччем, ребе, резбе, гюлле ва гь.ж.
г) е гьярфну, учв гафнан вая слогдин кIулиъ айиган, [й] ва [э] сесер улупуру: ебхьуб, ергуб, деет, меерган – [йэ] ва гь.ж.
§ 5. о ва ё гьярфар:
а) о гьярф гафнан вая слогдин эвелиъ, [о] сес улупбан бадали, бикIуру: орден, компьютер, медальон ва гь.ж.
б) о гьярф гафнан айитI слог тек саб [о] сеснакантIан ибарат даруганра бикIуру: биология (би-о-гия), приора ва гь.ж.
в) [о] сес гьацира урус чIалнаан дуфнайи гафарин гъюдли ачухъ дару сеснан кьяляхъ ё гьярфнииндира улупуру: лётчик, слёт ва гь.ж.
г) ё гьярфну, учв гафнан вая слогдин кIулиъ айиган, [й] ва [о] сесер улупуру: ёлка, приём, заём – [йо] ва гь.ж.
§ 6. [о], [ы] сесер асул табасаран гафариз хас дар, му сесер улупурайи о, ы, ё гьярфар табасаран чIалнан бикIбаъ анжагъ урус чIалнаан ва урус чIалнаанмина дуфнайи имбу гафариътIан дикIурдар: орден, самолёт, огнемёт, компьютер, порт, выставка, выговор, лыжйир ва гь.ж.

Ачухъ дару сесер

§ 7. а) к, п, т, ц, ч гьярфар нефес хъайи лал сесер улупбан бадали дикIуру: кум, пул, таб, марцар, чар ва гь.ж.
б) му гьярфар къушади гъюруган, дурари гьадму сесериз ухшар вуйи нефес хътру илзигну кIуру сесер улупуру: ккум, ппул, датт, марцци, ччил ва гь.ж.
Мушв’ин гьамциб аьгьвалат кIваинди гъибтну ккунду: зиихъ улупнайи къайда анжагъ хусуси табасаран гафаризтIан тялукь вуйиб дар, жара чIалариан гъафи гафариъ нефес хътру ачухъ дару сесерра сажли гьярфариинди дикIуру: дуст, уста, карта, ихтилат,
в) чиб лал ачухъ дару сеснахъан гъюруган, нефес хътру сесерра нефес хъайидарси сажли гьярфариинди дикIуру: хъпехъуб, ктитуб, хъчаргъуб, наштар, хтул, штар, чпи, фти, вахт, ихтилат ва гь.ж.
§ 8. г, з, ж гьярфар, гьарубди кью-кьюб чиб-чпиз багахь вуйи сесер улупбан бадали, ишлетмиш aпIypy: убгуб (ца) – убгуб (иган), узу — зизи, жилар (инсанар) – жилар (ругар) ва гь.ж.
§ 9. а) к, т, п, ц, ч гьярфарихъ I (кIинтI) хъапIбиинди табасаран чIалназ хас вуйи сесерин кI, пI, тI, цI, чI гьярфар дюзмиш дапIна: кIул, кIакI, пIакь, пluпl, тIуб, кIитI, цIа, ичIи, чичI ва гь.ж.
б) г, к, х гьярфарихъ ъ вая ь хъапIбиинди табасаран чIалназ хас вуйи гъ, къ, хъ ва гь, кь, хь сесерин гьярфар дюзмиш дапIна: гъадагъ, бугъа, гъурд; къаб, убкъуб, якъ, къакъра; хъасин, хъалхъам, ибахъ; гьар, гьапIуз; йигьаг, гагь; кьул, дукьан, кьал, люкь; хьар, ухьу, ихьур, багахь ва гь.ж.
Къайд: къ сес текрар шулайиганси ярхиди кIуруганра, думу кьюжлиди бикIурдар: рякъяр, жикъи, якъар, дикъат, Акъа ва гь.ж. (яни рякъ-къюб, жикъ-къи якъ-къар, дикъ-къат, Акъ-къа ва гь.ж. бикIурдар).
§ 10. а) г, гъ, к, кк, къ, кь, кI, х, хъ сесер лабиалламиш шулайиган, дурар в гьярф хъапIбиинди улупуру: гвар, гъвал, акв, ярквраъ, машкквар, гъваркъв, жакьв, накьв, юкIв, хвар, мяляхъв, ккеркквела, хъархъвас ва гь.ж. (тев: гар – гвар, гъал – гъвал, гъан – гъван, накь – накьв, юкI – юкIв, хар – хвар ва гь.ж.)
§ 11. Табасаран чIалнаъ анжагъ ихь сесерин гъурулушдизтIан хас дару дентолабиал сесер а. Дентолабиал сесер улупурайи гьярфар ж, ш, ч, чч, чI гьярфарихъ в хъапIбиинди дюзмиш шула: жв, чв, ччв, чIв, шв – жвар, Жвулли, Мажвглиин, илжван, гъудужв; чве, ЧвулатI, ичвур, ичв; ччвур, муччвур, йиччв; чIвурд, ЧIвалакк, ЧIвурдаф, учIвру, гьудучIв; швушв, Рушвул, йишвну ва гь.ж. Табасаран чIалнаътIан адру гьаму дентолабиал сесери ихь чIалнан фонетикайин чазтIан хас дару хусусият улупура.
§ 12. Кьюжли гьярфарик ктру дюшюшариъ ъ ишара дюднин кIалхандиан гъюру гьямза сес улупбан бадали чав ялгъузди ишлетмиш апIуру: хулаъ, аъ, ваъ, беъли, гъядаъ, мяъли, элеъ, багъдиъ ва гь.ж.
Къайд: а) ъ гьямза сес ачухъ сесерин арайиъ абхъиган, зяиф шулу, ва думу бикIбаъ улупурдар муърар – муур, пеъ – пеэр, танхлиъ – танхлиан ва гь.ж.;
б) аьраб чIалнаан гъафи гафариъ бинайиан ади гъабхьи ъ гьямза сес, ихь чIалнаъ зяиф хьпаз лигну, бикIурдар; думуган я гьярфну улупурайи [аь] сес кьюбдри ярхи шулу: мяна, мядан, мялим, нянат, дяви, бязи ва гь.ж.;
§ 13. ъ ва ь ишарйир гафнан пай вая слог жара апIбан вазифайиъди ялгъуз урус чIалнаан дуфнайи гафариътIан дикIурдар: съезд, почтальон, Ильич ва гь.ж.
§ 14. Ачухъ дару сеснан щ гьярф ва гьацира ачухъ дару сесерин гъюдалвал улупру вазифайиъди ь ишара анжагъ урус чIалнаан дуфнайи гафариътIан ишлетмиш апIурдар: щетка, плащ, щука, январь, апрель, медаль, часть (эскервалин) ва гь.ж.

Апостроф (’)

§ 15. а) г, гъ, к, кк, къ, кь, кI, х, хъ ва гьацира ж, ч, чч, чI, ш гьярфарихъан гъюрайи в гьярфну, лабиалламиш шулайивал дарди, чан хусуси [в] сес улупру дюшюшариъ думу улихь хьайи гьярфнахьан апострофдиинди (’) жара aпIypy: начагъ’вал, гьякь’вал уж’вал, нач’вал, гаш’вал, ва гь.ж.
б) апостроф (’) гьацира я гьярфналан ккебгърайи слог жара апIбан бадалира ишлетмиш aпIypy: дюн’я, Иль’яс, Шем’я, Мар’ят (Марият); думуган я гьярфну кьюб сес улупуру – [йа].
в) бязи дюшюшариъ апострофди, гафар слогариз дюзди пай дапIну урхбан бадали, ачухъ дару сеснан кьяляхъ гъюрайи йишван сикинвалин VII серияйин падеждин -ин аьхир жара апIуру: кIул’ин, хил’ин, дугъ’ин, гьар’ин, мукь’ин ва гь.ж. (тев: кIулиин, ликриин, ахниин, гъвандиин гь.ж.)
г) апострофди гьацира, гафар слогариз дюзди пай дапIну урхбан бадали, ачухъ дару сеснан кьяляхъ гъюрайи йишван гьудучIвбан I серияйин падеждин -ан аьхир жара апIуру: гъулаъ – гъул’ан, кIулиъ – кIул’ан, хилиъ – хил’ан, фуниъ – фун’ан ва гь.ж. (тев: кIваъ – кIваан, гъулиъ – гъулиан, кIулиъ – кIулиан, чулиъ – чулиан ва гь.ж.)

(Проект гъюру нумрайиъ
давам апIиди)