Умгьанат Сулейманова

Халкьдин агъал а: «КIваин алдру балайиккан Аллагьди уьрхри». Мархьар-селлери Дагъустандин шагьрар-гъулариин алапIу гьял гъябкъган, гьаму агъал жвувазра аьгъдарди швнуб-сабар текрар шулу. Гъи республикайиъ духьнайидарстар хатIалу гьядисйир ухьуз анжагъ телевизориантIан рякъюрадайи. Хъа гъи дурар ихь уьмрин гьякьикьат гъабхьну.

 

Гъубшу гьяфтайин аьхиримжи йигъари гъургъу мархьариан аьхю зарар гъабхьи Дербент райондин Мамедгъала гъулан агьалйирихъди гюрюшмиш гъахьунза. Саб терефнаан, душваъ айи аьгьвалат гъябкъу вахтна, жвувазра аьгъдарди уларилан нивгъар гъягъюйи, хъа тмуну терефнаан, дина кюмекназ дуфнайи халкьдин сабвал гъябкъган, юкIв шад шуйи. Мамедгъала поселокдин Михайловка микрорайондин терефназди вуйи рякъяр машинари ацIну, дина гъягъюз гъабхьундайзухьан. Гьаддиз кюмекназ дуфнайидариз уьл-шид гьивуз тешкил дапIнайи штабдихьна илтIикIунза.
АйиштIан дюн’яйиин гюрчег юкIв айи инсанар! Дурар жил’ин гизаф ал, анжагъ дяркъну ккунду. Узу багахьна душну, дурарин уж’вали ацIнайи улариз лигури, гаф-чIал апIуз хъюгъиган, дурарихъди вари уьмриъ таниш вуйиганси гьисс гъапIунза. Дурарин юкIвариъ айи уж’вал ва кьувват думу йигъан узуз тамамди гъябкъюнзуз. Дупну ккундуки, думу касар, ВартабтIил гъулан агьалйир, гьамцдар дерди-балйир улихьганра гъяркъдар вуйиштIан. Аьхю пай вартабтIилар ккудубшу аьсрин йирхьцIурпи йисари жилар гъутIурччвган Мамедгъалайиз кюч духьну гъафидар вуйи. Ихь халкь бадали ликар алдагъурайи игит касарин ччвурар, гьелбетда, ухьуз аьгъяди ккунду. Магьа дурар: Мусаева Маржанат, Ярмягьямадова Зейнаб, Баты-рова Радмила, Батырова Айгюль, Аьлимурадова Жа-миля, Аьбдурягьманова Ма-рият, Аьзизова Гюлишан, Тагьирова Кумсият, Аьли-мурадова Наймат. Разу халкьдиз уьл гьиврайи кьасабрарра къайд дапIну ккунду – ВартабтIил гъулан агьалйир Рамазанов Рамазан, Къурбанов Аьбдуллабег, Къурбанов Руслан, Рамазанов Гьяжибег, Султанов Ислам, Гьясанбегов Аьлихан, Рама-занов Ислам, Ярялиев Руслан, Мирзаев Руслан ва Рубас гъул’ан дуфнайи Аьгьмадпашаев Темирлан.

Гьялакди вушра, мушвахь хьайи дишагьлйирихъдира гаф-чIал гъапIунза. Къистаман ва Наймат – Дагъустандин Огни шагьриан, хъа Тагьирова Кумсият Великент гъул’ан дуфнайидар вуйиштIан. Думу шубрид дишагьлийир, шлин бистан, шлин хуларикк ккайи амбархана шту абцIнашра, Мамедгъалайиъ айидарин гьял чпинубтIан читинди ву кIури, кюмекназ гъафидар вуйи. Дурарин гафариинди, зарар гъабхьи инсанар гьелелиг нивкIуъ айидарси ву – дурарихьан гьамусра гъабхьибдихъ хъугъуз шуладар. «Садпи йигъан увуз рякъюз ккунийи думу касар, фици сар-сарин гардандиъ архьну ишуйиш. Диришри гъузринхъа, швнуд йисариинди уч гъапIу мал-мутму вари саб дакьикьайин арайиъ шту гъубхиган…», – дерд кади ктибтура Къистаманди.
Магьа завали саб герендиъ аьжуз ва касиб гъапIу, гъуншдиъ яшамиш шулайи дишагьлийир – Маржанат ва Роксалана лап пашманди дийигъна. Дурарихьан ярхла дарди – Аьлилова ПатIимат ва Эдеева Эльвира. Cифте Маржанатдин ва Роксаланайин зарар гъахьи йишвахьна гъушунча. Аждагьаси гъафи штун лепейи, дурарин хулар ккиркну, дурар кIул’инди гъухну. Думу йишван дурар кьюридра, бахтнаанси, хулаъ ади гъахьундар. Маржанат больницайиъ дахънайи, хъа Роксалана, багахьлуйирин мярака а кIури, чпин дарги гъулаз душнайи. Хъа йигъан, фу лигурва, хулар имдар. КIул’ина гъафи бала-кьазайиз гъилигу вахтна, дурар сабурлуди айи.

Мидин кьяляхъ Мамедгъалайиъ завал кIул’ина гъафи Эльмира Эдеевайихъди ва Аьлилова Патиматдихъди сюгьбат гъубхунза. Дурарин хулар али йишвахьна, лап яман гьял ву кIури, гъягъюзкьан шулдайи.
Ихь табасаранарикан сифте узу сюгьбат гъубхур Эльмира Эдеева вуйиз. Думу 1956-пи йисан Хив райондин Яргъил гъулаъ бабкан гъахьну. Чан уьмрин юлдаш Гьяжимурад Эдеевдихъди Мамедгъалайиъ яшамиш шули 50 йис ву. Фу кIурушра мюгьтал духьнайи Эльвира халайи чан ихтилат гьамци ккебгъу: «Му мусибат Аллагьди инсанар имтигьян апIуз гьапIу бала-кьаза вуш аьгъдарзуз… Утканди хьадукран кюкйирихъди дабалгнайи багълар-бистнар, инсанарин дуланажагъ саб бицIи дакьикьайиъ вари барбатI гъабхьну, учу хьуцIур йисан гъизигу жафйир гьюлиз гъухну. Мархьар улихьнара ургъури гъахьну, хъа мициб аьламатнан ляхин гъябкъюндариз. 1999-пи ва 2010-пи йисари яманди мархьар гъургънийи, хъа мици аьхю нирар дуфну хулар гъахуб наан гъабхьиб ву?! Учу алахьнайи палтартIан гъайри жараб саб фукIара адабгъуз хъуркьундарчу. ЦIиб улихьнаси вари цIийиди рас дапIнайи хал-йишв вуйич. КIежюх гъулаъ шид дебккрайи ругдин банд гьутIубччвуз мумкин вуйибдикан хабар ади гъабхьунчуз, амма мици шул дупну фикриъкьан адайич.

– Кюмек апIуз кIури ихь республикайин кIулиъ айидарикан учвухьна илтIикIу кас айин?

– Ав, узу Мамедгъала гъулаъ ширинлугъар шьязур апIру хусуси «Рассвет» карханайиъ ляхин апIураза. Душван директор Фуада Минуталлаевайиз аьхю чухсагъул пуз ккундузуз. Читинвал кайи касариз гьаммишан фикир тувру дишагьли ву. Йигъ гъидипури учухьна гъюри, ипIруб, алабхьруб, лазим вуйиб гъадабгъуз пулра тувра. Татарстандиан вуча кIури, блогерарра гъафну, гьарури, чпин хилихъ хъайи гьюрмат гъапIну. Ва гьацира Дагъустан Республикайин Халкьдин Собраниейин председатель Заур Аскендеров ва депутат Асият Аьлиева дуфну, чпихьан шулу кюмек тувидича, гъапну. Варидариз таниш вуйи, гьюрматлу Айваз Рамазановдикан пуз ккундузуз: бабу баяр апIуруш, гьадмусдар апIри. Фукьан ужур, дирбаш кас даринхъа! Швнуд йигъ ву гьаму учу айи пунктнаъ илтIикIури, вари хъайи-хъайиси ляхин гъабхури, варидариз сабси кюмек апIури. Дугъу жвуван вая тмуну миллетар жара апIурадар. Вари хабахъ хъаиди, варидариз сабур тувиди. «Учвуз хуларин ва жара имбу игьтияжар гьуркIайиз, узу яваш хьидарза», – гьамци гъапунчуз Айвазди. Учу гьамусяаьт Мамедгъалайиъ айи йиз аьхюну чи Угълангерекдин хулариъ яшамиш шулача, – аьлава гъапIнийи Эльвира Эдеевайи.

Дугъан кьяляхъ Аьлилова ПатIиматдихъдира саб жикьи сюгьбат гъубхунза. ПатIимат 1982-пи йисан Мамедгъалайиъ бабкан гъахьну. Му дишагьли чан абйир-бабарихъди яшамиш шулайир ву. Дурарра Мамедгъалайиъ бабкан гъахьидар ву, хъа бина – Къули райондиан, чпи лакар ву. Дурарин гьяятдиъ шубуб хизан яшамиш шулайи, ПатIиматдин чвйир. Хулар ва душваъ айиъ шей’ар вари барбатI гъахьну, ктибтура ПатIиматди. Дугъриданна, фукьан зарар дубхьнадарин инсанариз! Дурарихьан, чпин утамиш’валиан, фукIара тIалаб апIуз шуладар, инсанар авара духьнайиси рякъюру. Дурариз гъи ихь кюмек лазим ву.

Дупну ккундуки, гьамусяаьт душваъ швнуб-саб рягьимлувалин пунктар ачмиш дапIна. Дурарикан саб Мамедгъалайиъ яшамиш шулайи ихь ватанагьли, АхьитI гъулан вакил Мурядяли Гъарахановди ачмиш гъапIуб ву. Дугъахъди сабси му ляхин ккабалгурайир ихь ватанагьли, меценат, жумарт кас Айваз Рамазанов ву. Му кьюрид касарин думу пунктнаъ тешкиллувалин ляхин гъабхури 7-8 йигъ ву. Комиссияра тешкил дапIну, гъирагъдилан гъафи кюмек варидарихьна шлубкьан ухди ва барабарди рубкьруси албагна. Айваз Рамазановди тешкил дапIнайи «Табасарандин ватанперверар» дестейира аьхю кюмек апIура. Газатдиъ багарихьди дурарин рягьимлуваликанра мялуматар тувдича.
Му рягьимлувалин пункт ачмиш апIуз йишв тувур Мамедгъалайин агьали Мя-гьямадов Аьлиасгьяб ву. Думу касдин хулазра аьхю зарар дубхьна, хулаъ учIвуз хатIавал а кIури, дугъу гьяятдиъ, гьаму пунктнаъ йишвар-йигъар адаура. Хизанар, кIуруш, мирасарихьна жара йишваз гьаъна. Завалин натижйир арайиан адагъуз кюмек ап1урайидариз уьл гьивуз-гьадабгъуз Алиасгьябдиз дугъан хпир Къистаманди, чвйир Кьадири ва Арсланбегу аьхю кюмек тувра. Му касар дарги миллетдин вакилар ву.

Ццийин йис ихь уьлкейиъ Урусатдин халкьарин сабвалин йис вуди къайд дапIна. Дупну ккундуки, гъи Мамедгъала ихь республикайин ва вари уьлкейин халкьар сатIи гъапIу «меркез» дубхьна. Му поселокдин агьалйирин кIул’ина гъафи бала-кьазайи вари халкьар лап багахь гъапIну, дурариз нубатнан ражари чпин сабвалин ва дуствалин аьлакьйирин мюгькамвал субут апIуз мумкинвал гъабхьну.