Нариза ТIаибова

Йишвариин жямяаьтлугъдин дуланажагъ артмиш апIури, гьюкмин кIулиъ айидари хайлин серенжемар кьабул апIура. Хиварин гъулан администрацияйин глава Мансур Жалавхановди ич сюгьбатнаъ къайд апIурайиганси, му гъулан жямяаьтлугъдин яшайиш, саб жерге ярхла гъуларин гьякьикьатдихь тевиш, хайлин мублагъуб ву. Хъуркьувалар хайлин а, камиваларра, гьелбетда, адарди шлуб дар. Уьмуми гьисабариинди, райцентриъ гьамусяаьт 693 хизан ва 3640 агьали яшамиш шула. Гъулан гьякьикьатдикан гьаму макьалайиъ яркьу мялуматар туврача.

 

– Узу гъулан главайин гъуллугъниин 2024-пи йисан аьхириъ тяйин гъапIнийи. Йишвариин арайиз дуфнайи камиваларихъди ва читинваларихъди узу улихьнара таниш вуйза. Сифте нубатнаъди, ерли администрацияйиз айи вари мумкинвалар фикриз гъадагъну, гъулан кючйириъ йишвандин вахтна акв тувбан месэла гьял гъапIунча. Уьмуми гьисабариинди жикъи муддатнаъ йишвандин вахтна гъулаъ акв тувру датчикарра алди 60 прибор керхунча.
Жиларин месэла чаз асас фикир тувну ккуни гьялнаъ айи. Му жигьатнаан гъулан мяишатдин мулкарси гьисабнаъ айи жилар гъулан ерли аьтрафариз илтIикIбан бадали, натижалу ляхин гъубхунча.
Дугъриданра, жикъи муддатнаъ гъулан жямяаьтлугъдин уьмур хайлин терефариан дигиш гъабхьну. Шак адар, гъуларин артмиш’вал жямяаьтлугъ карханйирин тяминваликан гизаф асиллу шула. Улупнайи месэлйирин гьякьнаан райцентриъ саб читинвалра адар. Гъулан яшайишдинна экономикайин артмиш’валикан кIуруш, яшайишдиз асас шартIар вари а, вушра архаин духьну ккундар. Гъулан вари хизанар деврин тIалабариз тялукь ужуб интернетдихъди тямин дапIна. Амма жигьилар зегьметнан йишварихъди тямин апIувал варитIан учIру месэлади гъубзра. Йишвариин хайир кади зегьмет зигру мумкинвал адрувал себеб вуди, ерли гъазанжарин кьадарра лап асккан дережайиъ гъубзра.
Йишвариин гъулан мяишат артмиш апIбиин машгъул гъахьишра, ухьуз я йикк, я никк, я йимишарна мейвйир хайирлуди гьясил апIру, дурар масу тувру карханйир адархьуз. Жигьилари жюрбежюр пишекарвалин (ккурттар дирхбаан, электрикдин алатар рас апIбаан ва гь.ж.) тялукь аьгъювалар гъадагъну, хусуси зегьметнан йишвар тешкил апIурайивали ухьу шад апIура. Вушра ихь район гъулан мяишатдин юрд вуйивал фикриз гъадабгъну, йишвариин му цирклиан хайирлуди зегьмет зигбаз тялукь шартIар яратмиш гъапIнийиш, баркаллу ляхин шуйи, – къайд апIура ич улхбаъ «Хиварин гъул» ерли поселениейин глава Мансур Жалавхановди.

Рякъяр, гъядар, шид, акв…

– Мансур Мейбуллаевич, ужудар рякъяр, шак адар, яшайишдин артмиш’валин бина ву. Райцентрин кючйирин гьял фициб ву?
– Аьхиримжи йисари Хив райондиъ гъуларин, асас вуди райцентрин артмиш’вализ дериндиан фикир тувна. Район экономикана яшайиш жигьатнаан артмиш апIбан метлеблу программа тамам апIури, саб жерге серенжемар кьабул дапIна.
2024-пи йисан октябрь вазлиланмина рякъяр муниципальный райондин гъуллугъназ илтIикIна. 2025-пи йисан гъулан поселениейин илтIикIуб себеб вуди, Хив тазади хулар дивнайи кьюб кючейиин асфальт улубзну, СВО-йин сар иштиракчийин хуларихьна гъюрайи рякъ саб гьял рас гъапIну.
Улупнайи вахтназ райцентриъ саки 6 кюче, хяхял алабхьну, рас дапIна, кьюб кючейиин асфальт улубзна, кьюбсан кючейиин багарихьди асфальт улубзбан метлебниинди лазим серенжемар духна. Йисан аьхирариз 2 км-сан кючйириин хяхял алабхьуз ният айич. Гележегдиъ му серенжемар давам апIбанди вуча.
Рякъяриин асфальт улубзбалан савайи, дикъат фикир дурарин гъирагъарихъди мархьарин штар уч апIру къанавар ккивбазра туврача. Пуз ккундузуз: гъулариъ кми-кмиди мархьар ургъбан натижайиъра рякъяр, гъядар пуч шула. Гьаци, улихьнаси гъургъу мархьарин кьяляхъ Хиварин гъул багахь хьайи хярарихъди, хванахъди сатIи апIурайи Чирагъ нир’ин али гъяд хатIалу гьялназ гъафну. Думу рас апIбан ляхнар манишнарихъди ккергъди. Гьелелиг душваъ жилар кучвурхбан хатIа а. Аьгьвалат гюзчиваликк уьбхюри, айи мумкинвалариз лигну администрацияйин ва жямяаьтдин кьувватариинди месэлйир гьял апIиди.

– Агьалйир убхъру марцци штухъди тямин апIбакан пуз шулин?
– 2021-пи йисан 10 км манзилнаъди Хивна штун цIийи гъурулуш ккивну, ишлетмиш’вализ тувна. Улупнайи вахтназ райцентриз шубуб терефнаан шид гъюра. Думу гъурулушар учу гьар вахтна гюзчиваликк уьрхюрача. Арайиз гъафи читинвалар, йигъ-йишв дарпиди, жавабдар касари гьял апIура. Гъулаъ убхъру шид а, амма дидихьна кьяняаьтлуди янашмиш духьну ккунду. Гъулан айитI айи латар рас апIуз ният айич. Уьлчмйир кьабул апIурача, амма вари месэлйир сабси гьял апIуз удукьурадар.

– Жямяаьтлугъ электроэнергияйихъди, табиаьтдин газрахъди тямин дапIнайин?
– Табиаьтдин газракан ич агьалйири тамамвалиинди мянфяаьт ктабгъура.
Хъа акварин месэлайикан улхуруш, гъул йислан-йисаз яркьу шула. Акварин гуж гьубкIрадар. Му месэла гъулаъ варитIан учIруди гъубзра гъапишра, кучIал шулдар.

Мянфяаьтлу АПК, мулкар

– «Хиварин гъул» ерли поселениейин ихтиярнаъ уьмуми гьисабариинди айи 1411,1 га жил жюрбежюр метлебариз жара дапIна. Асас вуди жилар ЛПХ-йирихь хьа. Хайлин жилар хярариз илтIикIна. Гьарсари чан хизандин хусуси метлебариз бистнин мейвйир битмиш апIура. Малдарвалин циркилра гьелелиг гъулаъ кьувватнаъ ими.
Жиларин месэла райцентриъ читинуб ву, фицики ичIиди дахьнайи мулкар имдар. Ккудубшу йисан гъулан поселениейин генеральный план тасдикь апIбан жигьатнаан натижалу ляхин гъубхунча. Мушваъ гъулан аьтрафариин хусуси хулар дивнашра, гъулан мяишатдин мулкарси гьисабнаъ гъузнайи саб жерге жилар ерли поселениейиндариз илтIикIру мумкинвал гъабхьну. Натижайиъ 4 кюче цIийиди кьувватнаъ учIвну.
Росреестрин управлениейин вакиларихъди сабси жиларин сяргьятар тяйин апIбан ляхин гъубхунча.
Ккудубшу йисан райцентрин багахь гъулан мяишатдин эгьемият айи 1,5 гектар жил мистан метлебариз жара гъапIунча. Душван гъирагъарихъди хифран, аьмлюхъин, чимларин, вичун ва жара йимишдин гьарар кивунча. Улихьнаси душваъ гаргарра гъубзунча.
Жилихъди аьлакьалу вуди учухь хайлин наразивалар арайиз гъюра. Фицики гъулан администрацияйиз гизаф бицIидар айи хизанар, хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ иштирак шулайи вакилар жил жара апIбан гьякьнаан аьрзйир хьади илтIикIура. Улупнайи метлебариз жилар жара апIбан бадали тялукь аьрза райондин администрацияйиз хъадапIнача.

Марццишин сагъламвалин бина ву

– Йишвариин марццишин уьбхбаз дикъат фикир туврача. Му жигьатнаан саб жерге серенжемарра гъахурача, читинваларра гизаф шула. КьатI’иди кIурза, дидихьна вижнасузди янашмиш шулайидарра гъузра. Месэла гюзчиваликк кка.

Гъазанжар экономикайин диб ву

– Гъи жюрбежюр терефариан бюджетдиз гъазанжар жалб апIуб гьюкмин важиблу месэла дубхьна. Му рякъ’ан учура аьхю зегьмет зигурача. Натижайиъ ккудубшу йисан ич поселениейиз улупнайи план артухъдира тамам гъапIунча. Ццира гьякьикьат гьелелиг писуб дар.

Ватанпервервал

– Уьлкейин аьгьвалат фикриз гъадабгъну, артмиш шулайи наслар рюгьнан, ватанпересвалин гьиссариккди тербияламиш апIбаз аьхю мяна а.
Ккудубшу йисан учу Хив Гъалибвалин паркдиъ натижалу ляхин гъубхунча. Ватандин Аьхю дявдин иштиракчйирин гьюрмат уьбхбаз бахш вуйи «Лизи кьарнийир» ядигар дибдиан рас гъапIну. Дидихъди сабси, агьалйири эрг’вал йивбан метлебниинди паркдиъ айи дусру йишвар таза алаунча. Жямяаьтлугъдин терефнаанра тешкил дапIнайи шартIар уьрхбахьна жавабдарвалиинди янашмиш хьуб тIалаб апIураза.
Хусуси метлеб айи дявдин операцияйин иштиракчйириз, душмандихъди вуйи женгариъ игитвалиинди уьмриан гъушу вакиларин хизанариз гьарсаб вахтна лазим вуйи фикир арайиз гъюрайи месэлйир гьял апIбаъ тялукь кюмек тувуз гьязур вуча.

– Гьамусяаьт гъулан асас гъайгъушнар фицдар ву?
– Ухьу фукьан зегьмет гъизигишра, гъуларин гъайгъушнар ккудукIрудар дар. Гъуларин аьтрафариин къайда уьбхбахъди сабси, табиаьтдин гьавйириз асас вуди марцци штун ва мархьарин штар гъягъру гъурулушар къайдайиъди уьбхюб чарасуз ву.
Акварин месэлайи, йисаринди текрар апIурашра, гьелелиг архаинвал туврадар.

Шиклариъ: М. Жалавханов; Гъулаъ гъахурайи ляхнар.