Умгьанат Сулейманова

Инсандин уьмрин шибритI диврайиб хизан ва мектеб ву. БицIирин уьмур, думу фициб хизандиъ аьхю гъахьнуш, мектебдиъ фицдар аьгъювалар ва тербия гъадабгънуш, гьаддилан хайлин асиллу шула. Гьаддиз абйир-бабари, гьеле бицIир набалугъ яшнаъ имиди, дугъан тербияйикан фикир апIуради ккунду.

 

Бажаругълу педагог В.А. Сухомлинскийи, бицIирин тербияйикан фикир апIури, бицIирин маъ – му чаин чигран цIадал гукIни дубхьнайи гъизилгюлин назук цIаб ву, гъапну. Му аргъаж шулайи табиаьтдин чIиви ва фагьумлу назуквалик кучруган, гьар дакьикьайиъ ихтиятвал лазим ву, давам гъапIну дугъу. Дугъриданра, бицIириз хизандиъ тербия тувбан месэла гизаф мяналуб ва жюрбежюр терефар айиб ву.
Гъийин йиз сюгьбатчи, Дагъустандин Огни шагьрин 3-пи нумрайин мектебдиъ лихурайи социальный педагог Альбина Мурадялиевайихьан, хизандиъ тербия тувбаъ варитIан асасуб фу вуш, чпин бицIидар мектебдин яшнакк ккуркьайиз тербия ади вердиш апIуз ккуни жигьил абйир-бабари сабпи нубатнаъ фу фикриз гъадабгъну ккундуш, гьерхунза.

– Гьелбетда, гъийин девриъ гьарсаб мектебдиъ ва бицIидарин багъдиъ социальный педагог ва психолог чарасуз лазим ву. Гьамусяаьтна абйир-бабарин мелзниин али, «гьамусдин деврин бицIидариз девран дюн’я дуфна, гьаму заманайин яшайиш вартIан ужуб ву, учуз гъяркъю читинвалар ич бицIидариз улупурдача» кIуру гафарин мяна фу вуш аьгъдарди, дурари бицIидарин кIулиъ фицдар вушра фикрар ирчра. Хизандиъ гъягъюрайи вари гьяракатари бицIирин тербияйиз аьхю тясир апIурайивалин бязи абйир-бабар, гьяйифки, гъавриъ адар. Дурариз бицIидар чпин хусуси уьмриинди яшамиш шулайиганси, дурари аьхюдарин гъиллигъариз, гафариз, ляхнариз фикир тутруврайиганси гьибгъра. Амма дици дар. Месэла, ич мектебдиъ саспи бицIидар, ккергъбан классариъанмина ужуди дарсар урхури, гьарсаб мектебдин мяракайиъ активвалиинди иштирак шулу. Сад йигъан сар гьацир бицIирин гьякьнаан, валлагь, йигълан-йигъаз дарсариан зяиф шула, сар касдихъдира гафар апIуз ккундар, кIури, мялим илтIикIну. Фу лигурва, ужуди дарсар урхурайи, аькьюллу бай лап дигиш духьна, чIигъар, люкьнар апIура, дугъаз аьхюдари гъапи саб гафнура тясир апIурдар.

Гьелбетда, думу бицIир тамамвалиинди йиз гюзчиваликкна гъадагъунза. Аьхю пай мицисдар дюшюшар абйир-бабар жара гъахьиган арайиз ъюрайидар ву. Хъа ухьуз мялум вуйиганси, гъийин девриъ жара духьнайи хизанар хайлин а. Ва бицIир аьхю абйир-бабарихъди, дадайихъди вая адашдихъди гъузру. Мициб аьгьвалатнаъ думу хизандиъ айи бицIириз чарасуз психолог ва социальныйи педагог лазим ву.
ВуйиштIан, му бицIирин адаш гъакIну, дада жарариз швуваз гъушну, хъа бицIир аьхю бабахъди дуланмиш шула. Дадайи чIикъридитIан зенг апIурадар, аьхю бабаз, чан зяиф жанди ккагънайириз уьзрариан хтулиз хъайивал апIуз мюгьлет ва кьувват адар, ва бицIир хулаъ сарира фикир тутрувди гъузна. Сад йис гъабхьнийиз думу бицIирихъди ляхин гъабхури. Дугъахъди узу, бабаз айи аьхю байра, худулра, яни хулаъ айи жилир уву вува кIури, аьхюрихъдиси гафар-чIалар гъапIунза. Сад йислан бицIир чан айи къайдайихъна гъафну.
Мициб аьгьвалатнаъ варидариз анжагъ дюз насигьятар тувуз педагогика я математика, я геометрия дар. Машгьур мялимарин ахтармишариан ва уьмрин тажрубайиан аьгъю шулайиганси, абйир-бабарин хал варибдин бина ву. БицIирин тербияйиз варибди тясир апIуру. Урус физиологияйин машгьур аьлим И.М. Сеченовди мидин гьякьнаан гьамци гъапну: «Хизандиъ айи психологияйин гьавайи бицiидарин уьмриъ варибдиз тясир апIуру. Му асиллувал йигъариинди ва йисариинди гъубзра», – ктибтнийи Альбина Мурадялиевайи.

Саб гагьди ккебехъну, тажрубалу мялимди давам гъапIнийи: «Хизандиъ тербия тувуб – му кьатI даршулайи, гьар дакьикьайин, сяаьтнан гьяракат ву. Дидиъ, аьдат вуди, кьюр кас иштирак шула, адаш ва дада. Дурари чпин бицIирин гележегдихъанди жавабдарвал гъабхура. БицIирин нервйирин гъурулуш гъудубкьуб хьпан бадали, сифте йигъарихъанмина кьюб шараит чарасуз ади ккунду: сикинвалиъ ахмиш шулайи шаду уьмур ва инанмиш’вал гьисс апIуб. Му шараитар ади хьуб инсанарин яшайишдилан асиллу шула. Абйир-бабар гъавриъ ади ккунду: тербия тувуб – му анжагъ насигьятар тувувал ва сюгьбатар гъахувал дар. Веледар тербияламиш апIбаъ кюлфетарин арайиъ айи рафтари, асас вуди абйир-бабарин рафтари аьхю йишв бисура. БицIидари чпин абйир-бабарихъан нумуна гъадабгъурайиваликан гьархну ккундар. БицIидар чпин абйир-бабариз ухшар хьуз чалашмиш шулу. Ужубна харжиб фу вуш кIул’инди тяйин апIуз гьелелиг дигмиш духьну адру дурари аьхюдарин уьмур текрар апIуру. БицIидарин кIваъ айиб тамшириъ атIабгуру. Уьмриъ рябкъюрайи ужубси, думу тамшириъ бицIидари чIурубра текрар апIура. Гьар йигъан адашди папрус зигури рябкъюрайи бицIири чавра, кIвантIаригъ кьалам гъиври, «папрус зигуру», аьхюдариси, хулаз дуфнайи «хяларихъди, кучри бокалар, за апIуру». Хулаъ гъягъюри шлу гъалмагъларин шагьидар вуйи дурари чпира тамшириъ юлдшариз чIигъар апIуру, чпин «бицIидар» – жаквлар – урччвуру.
БицIидар лап бицIи яшнандар вушра, дурарин улихь абйир-бабарин жавабдарвал аьхюб дубхьну ккунду. Тербия тувбаъ вари фикриз гъадабгъну ккунду, гьятта уву ктибтурайи махъвран мянара, бицIидар айишваъ апIурайи гаф-чIалра. Мурари бицIирин уьмриъ аьхю роль уйнамиш апIуру. Абйир-бабарин гъуншйирихьна, гъюлягъ гъяйи гатдин чиркквлихьнара вуйи рафтарилан гизаф асиллу шула».

Гъит гьарсар абайин ва бабан хал, девлетлуб даршра, марцциб, умунуб ибшри. БицIирин жук убхъурайи гъабра уччвудар шиклар кайиб гъабхьиш, ужу ву. Фуну тербияйинра бинайиъ ккунивал ади хьуб чарасуз ву. Ккунивали, аьзизвали инсандин кIваъ ужубдин, акубдин булагъ ачмиш апIуру. БицIир гъудуркьу, вари жигьатариан артмиш вуйи инсанси тербияламиш апIбаъ аьхюдарихъди апIру гаф-чIалну зурба роль уйнамиш апIура. Сифте дугъан сюгьбатчйир адаш ва дада, хъасин дустар, мектебдин коллектив, аьхирра, жямяаьт шулу. Аьхю хьпахъ дугъан гаф-чIал апIбан сяргьятар яркьу шула. Сифте набалугъ бицIириз дадайин умунвал гъабхьиш чIяаьн шулаш, хъасин дугъу чан тамшириъ аьхюдарин иштираквал тIалаб апIуру.
Мектебдиз гъягъюз яшнакк ккуркьу бицIириз аьхюдар чан гъавриъ хьуб, чахъди юкIв убгури хьуб чарасуз лазим ву. Шаквал адар, вари бицIивахтналан ккебгърайиб ву. Гьадму уьмрин бинайилан инсандин вари уьмур ва кьисмат асиллу шула.

 

Мурадялиева Альбина Гьясанбеговна Дагъустандин Огни шагьриъ 1976-пи йисан бабкан гъахьну. 2-пи нумрайин мектеб ужудар аьгъювалариинди ккудубкIну, Дербент шагьриъ ЮЖДАГ институтдиъ биологический факультетдик урхуз кучIвру. Думу ккудубкIбан кьяляхъ, цIийина Мамедгъалайин мектекбдиъ мялимди, хъасин сад йислан Дагъустандин Огни шагьрин УО-йиъ кIулин пишекарди лихуру. СацIиб вахтналан Альбина Мурадялиева Дагъустандин Огни шагьриъ 3-пи нумрайин мектебдиъ биологияйин мялимди лихуз хъюгъну. Гьамусяаьт дугъу биологияйин мялимди, классдин руководителди ва социальный педагогди ляхин апIура. Гьаммишан РФ-йин, РД-йин жюрбежюр конкурсариъ иштирак шула. Альбина Мурадялиевайихь урхурайи бицIидари, республикайин конкурсариъ иштирак шули, 1-пи, 2-пи йишвар гъазаммиш апIура.
2026-пи йисан Альбина Мурадялиевайи Вариурусатдин яшайишдинна психологияйин хуш гьава арайиз хпан профилактикайин серенжемар уьмриз кечирмиш апIуз жалб дапIнайи «Гиранар адру мектеб» конкурсдин региондин пайнаъ сабпи йишв гъадабгъну». РД-йин образованиейин отличник ву (2023).