Зубайдат Шябанова
Аьхирижми сумчIур йисандин арайиъ дагълу сумчрарин аьдатар бинайиан дигиш гъахьну.
Вари Урусатдиъ Дагъустандиз дагъларин уьлке ва ачухъди айи этнографияйин музей кIури шулу. Мушваъ 30-тIан артухъ миллетар албагну яшамиш шула, ва гьарсаб халкьдиз чан хусуси сумчрарин аьдатар а. Дагъустандиъ фуну аьдатар вушра, дагъларси уьмурлуг кьувватлуди гъузди ва илданси мюгькамди уьрхиди кIури, фикриз гъюру. Хъа гьякьикьат фициб вуш, ахтармиш апIурхьа.
Узуз гъи сумчрарин аьдатарикан улхуз ккундузуз.
Хьуд-йирхьуд йис мидиз улихьна узу дадайихъди Уфа шагьрин багахь хьайи Карайдель поселокдиз халайин балин швушв хури сумчриз гъушнийза. Сумчир хулаъ гъапIнийи. Хулаъ дивнайи 7-8 столихъ саки 50-рихьна хялар хъуршнийи. Мярака алдабгъбан кьяляхъ халайи: «Пагь, ич сумчир фукьан аьхюб ва ужуб гъабхьнуш, ич гъулаъ, администрацияйин главайин балин сумчрин кьяляхъ, варитIан аьхю сумчир йиз балинуб гъабхьну. Думу касдин сумчир саб столиинди артухъ вуйи», – гъапнийи, разивалин ухьт алдабхьури.
Хъайигъан учу йиз шуран сумчрин видео кайи диск компьютерихъ хъивиган, хала ва уч духьнайи хялар дидиз, индиский кинойизси, мюгьтал духьну лигури гъахьну. Хъа ич сумчир дагъустандин жара сумчрарик тевган, саб тягьяринубтIан дайи. Дидхъанмина10-12 йис гъубшну.
Гъи Дагъустандин аьдати агьалйири аьхю сумчир дапIну бализ швушв хубкан вая риш швуваз хъаъбакан кIваъ хиялар уьрхюра. Хайлиндар, думу хиял лайикьлуди кIулиз адабгъуз ният ади, буржариъ учIвра. Бязидарихьан сумчрариз гъапIу буржар йисарииндира ктичуз шуладар.
Швушв гьитIикIбакан
ХьуцIур йис мидиз улихьна мюгьюббатдин варитIан аьхю душман касибвал вуйи. Эгер бай касиб хизандиан, хъа дугъаз кьабул гъахьи риш учвтIан сацIибкьан девлетлу хизандиан вуш, думу бализ чаз кьабул гъахьи риш анжагъ гьитIикIубтIан гъубзурадайи. Думу аьдат хатIалуб вушра, юкIв улубкьнайи бализ ужуб натижа айиб вуйи. Фицики гьитIикIу шуру балин хулаъ йишв гъапIиш, думу биябур духьнайирси гьисаб апIури гъахьну, ва абйир-бабариз риш гьадму бализ швуваз тувубтIан жара мумкинвал гъубзудайи.
Гъи швушв гьитIикIур Дагъустандиъ РФ-дин УК-йин 126-пи маддайиинди уголовный жавабдарвалихъна хуру. Мидкан вари жигьилариз хабар а.
Шиклин кьисмат
Улихьгандин швушв агбан ва лишан кипбан аьдатарра тарихдиз гъушну. Гьамус хъуркьнайи шубариз баяр вая баяриз шубар социальный сетариан лигура вая майларихьан дурарин шиклар агура. Эгер кьюрид жигьилариз чиб-чпи кьабул гъахьнуш, абйир-бабар риш гьерхри гъягъюру. Гъи Урусатдиз кюч духьнайи ва гьацира Мягьячгъала, Дербент ва жара шагьрариъ яшамиш шулайи табасаран хизанари чпин веледариз шлин риш швушвди хуруш вая шлиз швуваз гъягъюруш гуж апIури, теклифар туври амдар. Аьхюну пай жигьилари чпин уьмрин юлдаш чпи ктагъура, ва дурарин йикьрариин абйир-бабарра рази шула.
Этнографари тасдикь апIурайиганси, аьдати сумчрар тарихдиз гъягъюра. Гъийин деврин дагъустандин мяракйир, милли хатI уьбхюрашра, асас вуди европайин кIалбин къайдайиъди гъахура. Сумчир гъабхру залар, конкурсар ва жара мяракйир Москвайиъси тешкил апIура.
Пулин месэлйир: чемодан, палтар, жигьиз
Улихьна йисари ва совет вахтари жамру швушвахъ пул дипру вая пулин ерина чарвйир тувру аьдат айи.
Швуваз гъахурайи шурахъ йирфдин гвар, бархал, ахин, леэф, марфкIар ва жара жвилли шей’ар хъаъри гъахьну. Шуран жигьиз дадайи риш бицIиди амиди уч апIуз хъюгъюйи. Дугъан сундух фукьан девлетуб гъабхьиш, гьадмукьан швушван авазара за шуйи.
ИкибаштIан, «чемадан хувалин» аьдат варитIан асасдарикан саб вуйи. Дидиз табасаранари палтар ктатIбан аьдат кIура. Думу аьдат кIули гъабхури, сумчир хьайиз улихьна жамран багахьлуйири швушвахьна парчйир, ягълухъар, шалар, ликариин алахьрудар, гъизилар хьади гъюйи.
Улихьди язнайиз саб аку жиларин ккуртт пешкешди гъадабгъуйиш, гъи, жара халкьарин аьдатарихъна гъягъюри, табасаранарира, багьалу ккуртдихъди сяаьт, сижариз гъизилин тIублан ва кIулихъ хъабхьру багьалу шал багъиш апIура. Гьацира сижар аба, хулаъ айи аьхю аба-баб, швуван чйир ва имбу майларра гьархрадар. Дурариз варидариз багьалу пешкешар тувну ккунду.
Дагъустандин фуну миллетдин риш швушвди хурушра, дугъахъ аьхю жигьиз хъапIра, яна, мебелилан гъадабгъну, гъаб-гъажагъ, техника ва гь.ж. Шурахъ дипрайи пул 200 агъзур вуш, дугъахъ хъапIру шей’ариз кьялан гьисабнаан миллион манат харжар удучIвура.
Швуваз хъаъру шурахъ ужуз мутму хъапIуб бязи дагъустанлуйири аьйибнан ляхинси гьисаб апIура. Гьаддиз, саспи абйир-бабари, буржариъ учIври, шлубкьан риш лайикьлуди швуваз хъауз рякъяр агура.
Багьалу жигьиз ккуни сижар
Сад-кьюд йис мидиз улихьна социальный сетариъ сар сижари духнайи цIийи швушван дадайиз зенг дапIну, дугъакди, шурахъ хъаънайи шей’ар ужуздар вуйиваликан, гъуншйириз ва майлариз дурар улупуз чаз начди вуйиваликан, учв ужуб багьалу мутму хъапIрушул кIури ккилигури гъахьиваликан улхурайи видеороликар тарагъну гъахьну. Мутму ужузуб хъапIну кIури, дурари духнайи швушв хъайигъан абайин хулаз кьяляхъ гьаънийи. Комментарйириъ дагъустанлуйир кьюб терефназ пай гъахьнийи садари багьа мутму ккуни дишагьликан аьйибар апIурайи, тмундари – шурахъ ужуз мутму хъапIу дадайикан.
Гьяйифки, гъи жигьиларин ккебгърайи уьмур бязи дюшюшариъ асас вуди хъапIнайи мутмуйикан асиллу шула. Дюзди гъапиш, швушварихъ хъайи мутмуйиин рази вуйи сижрар улихьна вахтарира гьеле-меле шулдайи. Гьадмуганра наразиди улхрудар фукьан вушра алахьури гъахьну. Хъа чпи дипру пул ва апIру палат, гъизил дурариз гьаммишан аьхюди рябкъюйи.
Адагъай, адагъай, гъавумар…
Саки гьарсар язнайин дадайи ва адашди хурайи швушваз пул дипбалан гъайри, дугъаз гъизилин (гьамус бриллиантдин) комплект, гардандикк ккабхъру зунжур ва хилихъ хъапIру кулих гъадабгъну ккунду. Кьялан гьисабариан дурариз 200-300 агъзур манат удубчIвура. Палтаризра саки гьадму кьадар тувну ккунду.
Швуваз гъахурайи риш кпалгузра хайлин харжар удучIвуру. Сумчриз алабхьру лизи ккурт сад йигъан арендайиз гъадабгъуз кьялян гьисабариинди 50-70 агъзур удубчIвура. Хъа макияждиз ва прическайиз 10 агъзурилан 50 агъзуриина ву.
Харжар удучIвура шушван ЦIийиди ккебгърайи хизанарин асас харжар банкетдин залиъ ккергъра. Дагъустандин саспи залариъ учIвган, Эрмитаждиз адахъубси шулу. Швушвна бай деърайи саб стол кпалгуз гъи 50 агъзуртIан артухъ бисурайи залар а.
Аьхиримжи йисари сумчрин эйсйири асас вуди 500 кас деъру йишв айи банкетдин залар арендайиз гъадагъура. Узу Мягьячгъала шагьрин швнуб-саб зализ зенгар гъапIунза. Гъурху ахтармишариан узуз мялум гъабхьиганси, Мягьячгъала шагьриъ 70-рихьна банкетдин залар а. Дурарикан саки 10 зал 900-дихьна хялар уршрудар ву. Залин арендайиз сад йигъаз кьялан кьимат 100-200 агъзур манат бисура. Хъа сар касдиз ипIрубдихъан кьасабрари 2500 манатдилан 4 агъзуриина гъадабгъура. Мисалназ 200-300 хялижв айи сумчриз 500 агъзурилан 1,2 миллиондиина удубчIвиди. Залар гизаф ашра, бязи вахтари дурар гьуркIри шулдар. Хябяхъган сумчир алдабгъубси, залиъ лихурайидар дишлади жара сумчриз гьязур хьуз хъюгъру.
Узу гъуху гьерхбариан ва ахтармишариан ачухъди анализ апIуз шулзухьан. Саб сумчриз кьялан гьисабариинди кьюб миллионтIан артухъ харжар удучIвура. Швушв кабалгуз – 40 агъзур манат, швушван лизи ккуртдин арендайихъан – 70 агъзур манат, язнайин ва швушван тIубланариз – 60 агъзур манат, язнайин багахьлуйириз пешкешариз – 300 агъзур манат, швушвахъ дипру пул ва пешкешар – 600 агъзур манат, швушваз гъизилин тIубланариз – 250 агъзур манат. Дидланра савайи, банкетдин зализ, сумчрин программайиз, шиклар йивруриз ва видеографдиз уьмумиди 900 агъзур манат, швушв хру машинарин арендайиз ва машин кпалгувализ – 100 агъзур манат удучIвуру. 80 агъзур манат швушван тортдиз ва меълишнариз харж дапIну ккунду. Гьаму жюрейин харжариинди кьялан сумчриз 2 миллионна 240 агъзур манат харжар удучIвуру. Мушвак гьеле кьасабрариз тувруб гьисабназра гъадабгънадарза.
Улихьгандин аьдатар
Улихьган табасаранарин сумчрарин хайлин аьдатар айи, гьадму гьисабнаан хялари хъял апIбан, жам гьитIикIбан, швушв мурччваъ дерккбан, швушван ликрик кучбан, сундхиин сарпирди деъбан вая сарпирди швушваз шид тувбан, швушван униъ бицIир итбан ва гьа ж. Хъа Гуниб райондин дагълу Ругужа гъулаъ ча дупнайи шуран маш саб-сабдик китIнайи арснан кепкарин маргъали кебкуйи. Ругужа гъулан агьалйири чиб-чпик куркIри арснан кепкари апIру зенгарихъди шуран багхьан чIуру рюгьяр терг шула кIури, фикир апIури гъахьну. Думу маргъал шуран машналан анжагъ швуваз гъягъбан кьяляхъ жамразтIан алдабгъуз ихтияр адайи.
Саспи гъулариъ, мисалназ, лак халкьдин, швушв гьитIикIбан аьдат ади гъабхьну. Швушван дуст шубари думу варитIан ярхлазди айи хулаъ жин апIуйи, хъа жамру чан дустарихъди думу фуну хулаъ жин духьнаш, дагну ккундийи. Эгер дидрихъиш, пулин журум туври гъахьну.
Магьар, нюкягь ва ЗАГС
Сумчрарикан бикIури имиди, сабсана далил къайд дарапIди гъибтуз шулдарзухьан. Гьамусдин деврин шубари нюкягь апIру вахтна, чпи гъахру балхьан магьарин пешкеш бисбаан мода абхъна. Улихьди думу тIублан вуйи. Гъи швушваз фу ккундуш, гьадму багъиш апIуз жам буржлу шула.
Мидланра гъайри, хал-хизан ккебгърайи жигьилари ЗАГС-дин ерина нюкягь дапIну гъитра. Хайлин жигьил хизанар гъи ЗАГС адарди ашамиш шула. Дурари асасуб имамди гъапIу нюкягь ва абйир-бабарин разивал гьисаб апIура.
Ялхъвнар адру сумчрар
Саспи жигьилари машгьур артистариз, багьалу тамадйириз дих апIури, йишвну кьаназ сумчрар гъахурайи вахтна, гъвалахъ хъайи банкетдин залиъ жара жигьилари мевлюд къайдайин сумчир гъабхуру. Думу мажлиснаъ я ички, я мяълийир, я ялхъвнар шулдар. Душван программа диндихъди аьлакьалуб вуди шулу. Аьхиримжи йисари гьаму жюрейин сумчрар гъахуз хъюгърайи хизанарра гизаф а. Диндин сумчрар дамагъвал ктарди гъягъюрушра, дурар харжар адрудар ву пуз шулдар. Гизаф хялар айи, диндин вакилар иштирак шулайи ужуб мевлюд-сумчризра гизаф пул удубчIвуру.
Тарихдиз дурушу аьдатар
Гъийин технический дигиш’валариз, инстаграмариъ рякъюрайи девлетлу сумчрариз, аьхю кьадар харжариз дилигди, Дагъустандиъ бязи аьдатар багьалу савкьатарси уьрхюра. Мисалназ, аьхюдарихьна вуйи гьюрмат. Сабпибди гаф сумчриъ аьхюдариз ва абйир-бабариз тувру. Аьхюр учIвруган, гъудужвуб ва, аьхюри гаф кIуруган, хъпехъуб важиблу аьдат вуди гъубзра. Кьюбпиб, хялижвуваз гьюрмат апIуб. Эгер сумчрин хялижв ярхла йишвариан гъафир вуш, думу варитIан ужуб йишвахь дитру ва дугъаз варитIан иццидар хурагар гьивру. Шубубпиб, жара миллетдин девлетлу бализтIан, касиб вушра, риш жвуван халкьдин, гъунши гъулан, таниш хизандин бализ тувру.
Хъа багахьлуйирин сумчриъ дипру пуликан кIуруш, мушваъ гьарди чахьан шлу кьадар тувру.
«Багахьлуйирин сумчриъ 25 агъзур манаттIан цIибди пул дипуз шулдар. Узуз шубур чи ва сар гъардаш азуз. Дурарин баяри гьар йисан сари швушв хура. Дипру пулилан гъайри, шабашдизра, жвув’инра, йиз шубариинра алабхьру цIийи палат лазим ву. Вари сумчрариз саб жюрейин палат алабхьуз шулдар. Шубари ккурттар арендайиз гъадагъура. Гьаддиз гьарсаб сумчриз асккан гьисаб 50 агъзур манат удубчIвурайиз», – гъапну ич сюгьбатнаъ Хив гъул’ан вуйи Аминатди.
Ав, гъи Дагъустандин сумчрар гьаму деврин Кавказдин цIийи къайдйирна кюгьне аьдатар сатIиди тархьну атIабгурайи гюзгюси рякъюру. Деврин къайдйир ва мавгьуматар, пешкешди хурайи айфонарихъди швушван нач’вал ва тIарам ялхъвнар тархьну гъюра.
Узу гъаври гъахьунзу: аьдатар тарихдиз гъягъюрадар, дурар дигиш шула. Швушв гьитIикIувал гъи тамада айи сумчриз илтIикIну, хъа чарвйирин ерина чемоданариинди пулар тувра, швнуд-сад йигъандин шадлугъар банкетдин залиъ 4-5 сяаьтдин сумчрихъна гъафну.
Гьамци Дагъустандин сурат гьюдюхюра. Саб терефнаъ – успагьи сумчрар, багьалу машинар, смокинг палат алабхьнайи тамадйир, хъа тмуну терефнаъ кьюб хизандин арайиъ аьсрариинди уьрхюри гъахьи мани аьлакьйирин тухмарин тарих а.
