Умгьанат Сулейманова
Абйир-бабарихьан гъузрайи машнан кIалбарси, бажаранвал, аьдатарси, девлетси, бицIидарихьна саспиган пишера гъюру. Гьаци тухмариинди мялимар, юристар, духтрар духьнайидар цIиб адар. Пишекарвалин тухмар – му неинки саб наслихьан тму наслихьна аьгъювалар, тажруба, устадвалин сир, хъа гьацира веледариз абйир-бабарин рякъюъди гъягъюз мумкинвал туврайи шараитра ву.

Гьар йисан июндин шубудпи элгьет йигъан Медицинайин гъулугъчйирин йигъ къайд апIура. Думу йигъ тебрик апIури, Дагъустандин Огни шагьрин ЦГБ-йиъ травматологди лихурайи Асланов Аслан Гьяжимирзаевичдихъди гюрюшмиш гъахьунза. Аслан Гъяжимирзаевич ужур духтир, хирург ва чан ляхниин аьшкьлу пишекар ву. Гъийин йигъан дугъан хизандиъ юкьур духтир а.
Хизандин бина диврудар анжагъ гужли, кьяляхъди гъюрайи наслариз тясир апIуз шлу касар ву. Аслан Аслановдихъан чан балиси, швушв Саидайира, риш Магьиятдира, нумуна гъадабгъура. Чпин адашси, дурарра баркаллу рякъюъди душну, духтрар гъахьну. Дугъан бай Рамис Асланович Москвайиъ Н.Н. Бурденкойин ччвурнахъ хъайи кьушмарин аьзарханайиъ юкьян гьарин хирургияйин отделениейин заведующийди лихура. Цци Рамис Асланов Урусатдин травматологаринна ортопедарин ассоциацияйин премия бадали гъубху «Ришвбан кьувват» номинацияйин лауреат гъахьну, Магьият Мягьячгъалайиъ педиатр вуди лихура. Аслан Аслановдин адаш Гьяжимирза Асланов Ватандин Аьхю дявдин иштиракчи ву; гъи Аслан Гьяжимирзаевичдин гъардшарра СВО-йиъ иштирак шула, хъа бай Рамис военный хирург, травматолог ву.
– Аслан Гьяжимирзаевич, гъийин ихь сюгьбатнаъ сифте кIулиъ яв хизандикан ва пишекарвалин рякъкан пуб ккун апIураза.
– Узу 1957-пи йисан Табасаран райондиъ Гурхун гъулаъ аьхю хизандиъ бабкан гъахьунзу. Йиз адаш Гьяжимирзайи ва дада Къистаманди миржир бай ва хьур риш аьхю дапIну, ихь гьюкуматдиз вафалу ватандашар вуди тербияламиш гъапIну. Йиз аьхюну чве Агъамирза, полицияйин полковник, Каспийск шагьриъ яшамиш шула. Думу хайлин йисари Каспийск шагьриъ полицияйиъ гъилихну.
Узу, духтирвалин пише ктабгъунза, шубурпи чве Аьгьмад, Гурхун гъулан мектебдин директорди лихура, думу РФ-дин лайикьлу мялим ву. Юкьурпи чве Шихмягьямад аьхю хулар диврайи тикилишчи, Расул военный пенсионер ву, Альберт гьамусяаьтна СВО-йиъ иштирак шула, Шахбан Каспий шагьриъ гьюлериин али военный ву, хъа Рамазан гьамусяаьтна Сирияйиъ а. Украинайиъ гъябгъюрайи хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ гъи хайлин ихь жигьил баяри чпин жанар фида апIура. Гьадрарин цIарнаъ айи йиз чве Шихмягьямаддин бай Мурадра 2023-пи йисан СВО-йин гъизгъин женгариъ гъакIну. Чйир хьур ачуз, вари чпин хизанарихъди яшамиш шула.
Узу миржибпи класс ккудубкIну, Мягьячгъалайиъ училищейик урхуз кучIвунза. Думу вахтари армияйиз гъягъюб чарасуз лазим вуйи. Училище ккудубкIбан кьяляхъ эскервалин буржи тамам апIуз гъушза. Армияйиан гъафир, Днепропетровский мединститутдик урхуз кучIвунза. Гьеле шубубпи курснаъ урхури имиди, пишекарвалди травматология ктабгънийза. 1988-пи йисан мединститут ккудубкIну, Днепропетровскдиъ 16-пи больницайиъ травматологди лихуз хъюгъюнза. КIури шулу, мектебдиъ, институтдиъ урхурайи вахтар варитIан гьевеслудар, кIваълан гьадрархрудар ву кlури, хъа узуз ва йиз хизандиз душваъ лихури гъахьи 10 йис варитIан ужудар вахтар вуди гъахьунчуз. Узуз сифте вахтари тажруба адашра, дишлади ляхнихъ хъюгънийза, йиз вазифйирикан саб иццурайирин уьзрин диагноз дюзди дивувал вуйи. Гьадму вахтна институтдиъ гъадагъу аьгъювалар лазим гъахьунзуз. Инсан сагъ апIуб — му гизаф аьхю жавабдарвал ву.
Гъи Днепропетровск шагьриъ арайиз дуфнайи аьгьвалатнакан ебхьруган, украинлуйир ухьуз къаршуди удучIвну кIурайиган, йиз хизандихьан, узхьан дидихъ хъугъуз шули адарчухьан. Институтдиъ, больницайиъ гьар йишвариан дуфнайидар вушра, вари чвйир- чйирси лихури, албагну яшамиш шули гъахьунча. Уву фуж вува, фу миллет вува кIуру кас адайи.
– Днепропетровскдиъ дициб саламатвал ади, ватандиз кьяляхъ гъюбан себеб фициб вуйичв?
– Узу ич хизандиъ кьюрпи бай вуза. Фици гъапишра, йисари чпинуб гъадабгъуру, адаш ва дада кьаби шулайи, йицIишубур велед аьхю дапIну, дурарин уьмур ккабалгуб — му аьхю жафа ву. 1997-пи йисан кюч духьну, Дагъустандин Огни шагьриз гъафиза. Адашдин ва дадайин кюмекниинди саб тягьярин хал гъадабгъча. Ва больницайиъ дишла ляхниъра учIвза.
– Уву аьхю тажруба айи духтир вува. Яв пишейиъ варитIан къурхулуб фу ву?
– Духтрин ляхниъ варитIан асасуб уьмур бадали женг гъабхуб, хъанара женг гъабхуб ву! Хъа варитIан къурхулуб – аьзарлуйиз гьаммишан кюмек апIуз даршлувал. Бахтнаанси, дицдар дюшюшар цIибтIан шулдар, амма дурар кIваъ ва фикриъ гъагъиди ахьну гъузру. Инсан ккададархьруб аьгъяшра, гьарсар духтри аьхиризкьан женг гъабхуру. Аьламатар шуйкIан? Му суалназ жан сагъ апIру лизи халат хъайи инсанарин чпин жаваб а. Гьарсарин думу жаваб хусусиб, ашкар дарапIруб вушул. Илимдилан, аьгъюваларилан ва тажрубайилан савайи, фу-вуш жарабра а. Думу хъугъвал, гъавриъ ахъувал, гъайгъушин ва багахьлуйирин дюаь ву. Иццруриз уьмур давам апIуз мумкинвал туврайи сабпи шартI — му хирургдин аьгъювалар ва тажруба, намуслувал ва рюгьнан марццивал ву. Сар иццрурира больницайиъ ахъувал машкварси гьисаб дарапIрувалин ужуди гъавриъ ахьа. Гьаддиз фунур духтирра иццруриз артухъди фикир тувуз ва дугъаз ужудар шараитар яратмиш апIуз чалашмиш шулу.
– Цци яв бай Урусатдин травматологаринна ортопедарин ассоциацияйин премия бадали гъубху «Ришвбан кьувват» номинацияйин лауреат гъахьну, дугъу гьацира гъюбгъю юкьян гьар сагъ апIбан къайдйириз бахш дапIнайи темайиан кандидатвалин диссертацияра гъюбхну. Му ичв хизандин ва ихь халкьдинра аьхю хъуркьувал ву. Гьелбетда, думу уву туву тербияйин натижа ву, Аслан Гьяжимирзаевич. Кьюб гаф Рамисдиканра пуб ккун апIураза.
– Рамис бицIи вахтнахъанмина лизи халат алидариз гизаф фикир туврур вуйи. Дугъан тамширра духтрарихъди аьлакьалудар шулийи. Ва гьамци Рамисдиз фагьумлу, рягьимлу, бедбахтвалиъ вардариз кюмек апIуз шлу духтриз ухшар хьуз ккун гъабхьну. Гьадму тамширилан бицIирин гележегдин пишейихьна вуйи гьевес адабшвуз хъюгъну. 2004-пи йисан Дагъустандин Огни шагьриъ 4-пи нумрайин мектеб арсран медализ ккудубкIну, думу Санкт-Петербургдиъ С.М. Кировдин ччвурнахъ хъайи военно-медицинский академияйик урхуз кучIвнийи. Гьаддин кьяляхъ травматологияйин ва ортопедияйин ординатурайиъ урхуз учIвру. Душваъ урхурайи вахтна травматологияйин ва ортопедияйин жигьил аьлимарин арайиъ гъубшу конкурсдиъ Рамисди сабпи йишв гъадабгъну. Ординатурайин кьяляхъ, думу Урусатдин оборонайин министерствойин Н.Н. Бурденкойин ччвурнахъ хъайи кьушмарин аьзарханайиъ духтирди ляхниз кьабул гъапIнийи. Сад йислан думу юкьян гьарин операцйир апIру отделениейин заведующийди тяйин апIуру. 2022-пи йисан йирхьуб вазликьан СВО-йиъ кьушмарин аьзарханайиъ хирургди гъилихну, Жуковдин медализра лайикьлу гъахьну.
Студент вахтарира Рамис пишейин сир дериндиан ачмиш апIуз чалашмиш шуйи. Узу дугъ`ин ва дугъан хизандиин кIваантIан шад вуза. Хирург рягьимлу ва жавабдар пише вуйивал саризра жиниб дар. Инсандин уьмур гизаф дюшюшариъ хирург кьан дарапIди операция апIуз хъюгъювалиан асиллу вуди шулу. Жвуван кIул’ина жарарин уьмрихъанди жавабдарвал гъадабгъуб рягьят ляхин дар. Думу кьувват жигьатнаанра гъагъи, сабур тIалаб апIру ляхин ву. Гьаци вуйиган дицир касдин багахь сабурлу, ужур уьмрин юлдашра духьну ккунду. Йиз швушв Саида Сейфуллагьовна Москвайиъ акушер-гинекологди лихура. Инсандин вари хъуркьувалар, чан хизан кюмек духьну, сар-сарин гъавриъ айивалилан арайиз гъюрайидар ву.
Узуз сар байна кьюр риш азуз. Аьхюну риш Жавгьанат ва дугъан жилир эскервалин пишекрар ву. Саб ражари Жавгьанатри, зарафтар апIури, гъапнийи: «Саб хизандиъ вари духтрар шлуб дар. Шли инсанарин сагъвал, шли Ватан дюбхну ккунду». Гьамци Рамис ва Магьият – духтрар, хъа Жавгьанат военный гъахьну. Узу йиз хизандиин ва кьисматниин гьадмукьан разиди вуза. Дупну ккундуки, жвуван хал уьбхрур, бицIидариз тербия туврур дишагьли ву. Йиз уьмрин юлдаш Бикайизра чухсагъул пуз ккундузуз. Дугъу бицIидариз узу нумуна вуди дерккбиинди гъи магьа дурарикан заан тажрубайин ужудар пишекрар кудучIвна.