Умгьанат Сулейманова

1941-пи йисан 22-пи июнди фашистарин чапхунчйир хабарсузди ихь уьлкейиин алархьну. Думу дявди миллионариинди инсанар тIанкь гъапIну, агъзрариинди шагьрар-гъулар ккидирчну. Амма душмнарихьан совет халкь ккагъуз гъабхьундар. Ихь халкьдин гаф сабвали, ватандихъан юкIв убгрували ухьу душмниин гъалиб гъахьунхьа, ихь гележег бадали женг гъизигунхьа, дурар гьаммишан кIваин уьрхюз гаф туврахьа.

 

Мялум вуйиганси, гъалибвал гъадабгъну цци 81 йис хьувал къайд гъапIну. Варишвариъ думу йигъаз бахш вуйи серенжемар кIули гъушну, дявдин иштиракчйирикан, сюгьбатар гъухну. Гъи ихь арайиъ думу игит ветеранар имдар. Аммаки дурарин худлари ва гудлари дурарин рякъ давам апIури ими. Думу рякъ давам апIурайидарикан сар Дербент райондин Куркакк гъулан агьали, Урусатдин Игит, генералмайор Ярамир Темирханов ву. Ярамирин аьхю аба, дадайин адаш Мягьямадов Гьисин Мягьямадович ихь Ватандин Аьхю дявдин иштиракчи вуди гъахьну. Дяви ккебгъну кIуру хабар гъабхьибси, хилиъ яракь бисуз шлу касдиз дявдин повестка гъюйи. Саб хизандиан шубур-юкьур жилижви сатIиди дявдиз гъушдарра айи. Гьисин Мягьямадовдиз сарсана чве ва чи айи. Дугъаз ва аьхюну гъардаш Гьясратдиз 1942-пи йисан повесткйир гъюру. Думу вахтна Гьисиндин 16 йис яш дубхьну айи. Аьхюну гъардаш Гьясратна думу сабси дявдиз гъушну. Гьисин Мягьямадов, Курскдин дугайин гъагъи женгариъ иштирак гъахьну. Дюз гъапиш, аьхю гъардаш, зийнар духьну, гъулаз кьяляхъ гъюру. Хъа Гьисин Берлиндизкьан гъягъюру. Дяви ккудубкIну вари кьяляхъ гъюру, хъа Гьисин Мягьямадов бандеровцйирин дестйир тIанкь апIайиз аьхиризкьан гъузру. Магьа гъи ухьуз рякъюрайиганси, дугъан худул генерал-майор Ярамир Темирханов Урусатдин Игит, Кьягьялвалин шубуб ордендин кавалер, Донецкдин Халкьдин Республикайин Игит гъахьну.

 

Дупну ккунудуки, Гьисин абайиз йирхьур велед айи – Ташбег кIуру сар байна хьур риш. 2023-пи йисан Ташбеган бай Заур Мягьямадов, ДНР-ин Волновахский район азад апIурайир, гъагъи зийнар духьну, кечмиш шулу. Узуз туву мялуматариинди, Заури, гьаммишан спортдиин аьшкьлу вуди, мектебдин ва райондин талитариъ иштирак шули, сабпи йишвар гъадагъури гъахьну. Аьхю абайин насигьятар кIваъ ирчну, Заурра лап жюрэтлу эскер вуди гъахьну. Эгер думура чIивиди имийиш, чан эмейин бай Ярамириси, Игит ччвур гъадабгъур кIури, фикир вуйиз.
Гьисин Мягьямадовдин хайлин худлар, гудлар гьамусяаьтна Украинайиъ гъябгъюрайи хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ иштирак шула. Гьар гъалибвалин машквранган Мягьямадоварин хизанди Гьисин аба кIваин хури шулу. Йиз фикриан, Гьисин абайин рюгьяриз аьян дубхьну, чан худларин хъуркьувалариин гьадмура шад хьуз мумкин ву. Ватандин Аьхю дявдин йисарин живанари думу йисарикан гафар-чIалар апIруган, дурарин юкIвариз гьаммишан иццру апIуйи.

Гьисин Мягьямадовди чан худлариз Дада ва Ватан фукьан кьиматлудар вуш, улупну: «Уву яв Ватан масу тувиш, фикриъ гъибтки, яв дадара масу тувурва. Уву бабкан гъахьи юрд ву Ватан. Фу дапIнура, ухьу жвуван Ватан уьбхну ккунду». Магьа гъи гьамцдар дирбаш аьхю абайин худларра халис игитар гъахьну.
Улихьна йигъари, Ярамир Темирхановдиз «генерал-майор» заан ччвур тувуб тебрик апIури, дугъан уьмрин юлдаш Тамилайихъдира гюрюшмиш гъахьунза. Тамила чан кьюрид шубарихъди Дербент шагьриъ яшамиш шула. Жилирин хъуркьувалар ужур дишагьли багахь хьайивалилан асиллу ву, кIури шулу. Ярамири заан ччвур гъадабгъбан бадали фициб рякъ ккадапIнуш, гъи ухьуз Тамилайи ктибтура.

– Учухьна илтIикIурайи вари журналистариз жаваб тувбан бадали, йиз вари уьмур дафтарси ккадабкну ккунду. Хъа Ярамири узуз, саб вахтнара военныйи сир тувну ккундар, гъапну. Гьаддиз вари хъайи-хъайибси пуз хьибдар, хъа гьацI вушра ктибтидиза. Йиз жилир дупну кIурдарза, аммаки чахьнара, хизандихьнара гизаф ижми кас ву. Узу дугъахъди таниш шлу вахтна, думу курсант вуйи, Челябинскдиъ танковый командный училищейиъ урхурайи. Учу эвлемиш шлу вахтна, узу мектеб ккудубкIнайи 17 йис яшар духьнайи риш вуйза. Ярамири узуз гъапнийи: «Лиг, сифте кIулиан кIураза, Тамила, гележегдиъ военный хьуз ният айиз, узусур касдихъди уьмур давам апIуз шулуш, фикир апIин. Йиз пише гьаммишан Ватандин ислягьвал уьбхбан гъаравлиъ хьуб вуйиз».

Ва гьадму йигъан Ярамир йиз улихь игит гъахьну. Ав, йиз кIваъра саб метлеб айиз – духтир хьуб, гъапиза дугъаз. Хъа Ярамири духтирвалра, йиз ляхинра аьхю жавабдарвал айи пишйир вуйивал къайд гъапIнийи.

«Мици ихь дюз гъюрадар, Тамила. Хъа урхуз ккунириз сабанра кьан дар. Гьадму яв метлебра филан вушра тамам апIархьа», – гаф тувнийи дугъу. Гьамци 2010-пи йисан ич хизан ккебгъунча.

Сифте кIулиан 10 йисанкьан Забайкальейиъ гъахьунча. Дупну ккундуки, думуганра вахт сикинуб дайи. ЦIа гъедебгнайи йишвар наан аш, гъуллугъ апIурайи частнаан Ярамир гьадушваз гьауйи. Гьаммишан военный гарнизондиъ айи касдин юкIв фици шул, кIурва? Фуну вахтнара душман алархьуз мумкин ву. Амма узуз жвуван гучI улупуз ихтияр адайзуз, гьаз гъапиш гьар дакьикьайиъ уьмур хатIайикк ккайи ич жилир багахь хьайи. Ярамир командировкйириъ шуйи, узу дугъаз йигъариинди ккилигури гъузри гъахьивал гьамусра гукIниди кIваин апIури шулза. Хулаъра гьарган гьуркIну гъайгъушнар шуйи: шид хуб, хураг гьязур апIуб, бицIидариз лигуб. Хъа узу мици дурумлуди вердиш гъапIу йиз абйир-бабариз аферин кIураза, дицир хьуб уьмриъ швнуб-сабан герек гъабхьунзуз! Дявдиъра йиз жилири, гьич сабдизра дилигди, гвачIнинган марцци ккурт алабхьну, хураг дипIну ккундийи.

Учуз кьюр риш ачуз, Милана ва Саида. БицIидариз Ярамир рякъюрдайи. Думу гвачIнин ухди ляхниз гъягъюйи ва хъябяхъган, бицIидар дахьну сикин гъахьихъан, ляхниан гъюйи. БицIидариз думу анжагъ выходной йигъаритIан рякъюрдайи. Гьаддиз Миланайи Ярамириин «выходной папа» ччвур иливну. Гьамусра «выходной папа» кIури, аьлхъюри шулу.

– Ярамирсир игит бай тербияламиш апIуб хизандилан асиллу ву, кIури хиял дарнав, Тамила? Фици гъапишра, уву дурарин хизандиъ ава ва думу айтIан аьгъявуз.
– Ав, хизандилан гизаф ляхнар асиллу ву. Дугъаз гьаммишан нумунади чан абйир-бабар гъахьну. Украинайиъ айирира, саб бицIи дакьикьайиъ зенг гъапIу вахтна, сифте адашна дада, хъасин ич яшайиш фици вуш гьерхру. Чан абйир-бабариз гьюрмат айи касди, жвуван хизандизра гьюрмат апIиди. Ярамирин, чавра кади, кьюр чве ва хьур чи а. Вари чйирин жилар военныйир ву. БицIину гъардаш Ниязра военный ву ва гьамусяаьт хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ иштирак шула.

Гьелбетда, бицIирин тербияйиз хизанди аьхю тясир апIуру. Ярамирин чуччун жилир Ариф Фарзялиевра дугъаз гьаммишан нумуна вуди гъахьну. Ариф халусир военный хьуз кьаст вуйиз кIури, Ярамири кми-кмиди текрар апIури шуйи. Магьа гъи дугъан кьаст кIулизра удубчIвну.
– ГьамцIир игит касдин хпир хьуб читин ляхин дарин? Гьеле Ярамирин улихь гизаф метлебар хьми. Думу гьамус, мициб жавабдарвалин гъуллугънаъ лихурайир, гьичра хулаъ хьидар.

– Дюз гъапиш, читин вахтарра гъахьну, хайлинуб гьадмукьан важиблуб, эгьемиятлуб гъабхьнуки. Инсан ужитIан ужи апIруб сар-сарин гъавриъ айивал ву. Узура дугъахъди эскерси гъахьунза, дугъаз кIваин даруб кIваин апIури, кюмек апIури, гьаммишан гъаравлиин алирси шулза. Сарун ич хизандихьна аьхю гьюрматнан гьамциб хъугъ’вал айиган, учура ич терефнаан думу жавабдарвализ тялукь духьну ккунду. Саспи вахтари сатIиди дусну, сар-сариз юкIв ачухъ апIуз ккуни вахт шулу, хъа гьелелиг дициб вахт бихъурадарчуз. Сабур гъапIиган, вари ужи шул.
Узухъди таниш хьуз гъафиган, Ярамири, узусир касдихъди дуламиш хьуз шулнухьан, кIури гьерхнийи. Ич хизан ккудубшубдиинди ваъ, хъа гъюз имбубдиинди яшамиш шулайиб вуйич, жафа алибра гьадму ву. Хъа сабур гъапиш, вари ккабалгиди…