Феруза Рамалданова

Вари дюн’яйин сагъламвалин тешкилатарин улупбариан рябкъюрайиганси, саки гьар йисан алкоголизм ва наркомания уьзрариан аьзарлу шулайидарин кьадар артухъ шула. Гьяйифки, дурарин арайиъ жигьилар гизаф айивали лап пашман апIура, фицики фагьумлу, сагъу наслар мюгькам гьюкуматдин бина ва гележег ву. Му аьгьвалат ихь республикайиъра, Хив райондиъра гьелелиг архаин хьуз шлубсиб дар.

 

– Ичкийина папруси инсаниятдиз туврайи зарарнакан варидариз мялум ву. Вушра, думу «зегьерниин» машгъул вуйидар гьаз-вуш дидхьан ярхла хьуз гьялак шуладар. Къайд апIурза, ички инсандин вари клеткйириз лап рягьятди тарабгъру агъу ву. Кми-кмиди думу ишлетмиш апIбан натижайиъ алкоголизм уьзур ачмиш шулу. Токсикология илимдиин лихурайи аьлимари тасдикь апIурайиси, инсандин беден зегьерламиш апIру шей’ар гъийин девриъ гизаф а. Амма ичкийиан зегьерламиш хьували думу ахтармишарин улупбариъ аьхю йишв бисура.

Дугъриданна, гъи алкоголин сурсатариан зегьерламиш хьувал, вари дюн’яйиъси, Урусатдиъра яркьуди тарабгъна. Ичкийи инсандин вари гьендемариз жюрбежюр саягъариинди тясир апIура. Арагъийин асас пайнакан гъулхиш, думу этилин спирт ва шид ву. Этиловый спиртди гьендемариз рягьятди тясир апIура. Хъа дидик кайи угарный газ ва синильный кислота ифдик ктикьиган, ичкийин тясирлувал лапра гъизгъин шулу. Гъубхъу ички, инсандин бедендиъ пай шули, фунинна рудрарин клеткйириз зигуру. Инсандин беден зегьерламиш хьпан хатIалувал ишлетмиш дапIнайи ичкийин ерийикан ва кьадарнакан асиллу шула. Ифдик дидин кьадар фукьан заан дережайиз удубчIвиш, бедендиз гьадмукьан зегьерламиш хьпан хатIалувалра а. Гизаф кьадарнаъди ишлетмиш гъапIу ичкийи инсан фикриан адауру. Натижайиъ дицир касдихьан чав апIурайи гьяракатар гюзчиваликк гъитуз удукьури гъубзрадар. Гьякьикьатдиъ, ички дубхъну, чпин гьяракатар аннамиш дарапIри, тахсиркрарин жергйир яркьу апIурайи касарин санра бицIиб дар. Ички убхъури, дидин асиллувалиъ ахъну, хизандиъ гъалмагълар шулайи дюшюшарра мялум вухьуз. Чпин хатIалу гъиллигъариин гъалиб хьуз удудукьди, ичкийин «лукIариз» илтIикIнайи вакиларин хизанар гизаф дюшюшариъ даргъурира а, – къайд апIура ич сюгьбатнаъ Хив ЦРБ-йин психиатр-нарколог Расим Шихрягьимовди.

Духтри субут апIурайиганси, ичкийин тясирнакк ккахьрайи инсандин бедендин варитIан назук гьендемарси кIулин маъ, юкIв, кIару ликI ва гъурдлар гьисаб апIура.
«Инсандин фагьум ва гьендемар къайдайиан адаъру вари зегьерлу шей’ариси, этиловый спиртди инсандин бедендиъ, дидин клеткйириъ кислороддин кьитвал арайиз хура. Гизафдарикан ужуб ерийин ичкийи дициб тясир тувдар кIуру гафар ерхьуру. Пуз ккундузуз, ляхин ерийиъ адар. Ерийин месэлатIан учIруди, ички наан, фициб кьадарнаъди ишлетмиш апIураш, суал дивбан чарасузвал а. Ички фициб вушра, думу зегьер ву. Сифтена-сифте му гьякьикьат кIваин гъибтну ккунду.

Папрус зигбан хатIалуваликанра дарпиди гъитуз шулдар. Гъийин девриъ жигьиларин, яшнакк ккуркьну адру живанарин, дишагьлийирин арайиъ папрус зигбахьна, наркотикар ишлетмиш апIбахьна вуйи тямягь яркьуди тарабгъура. Хъа диди бедендиз туврайи зарарнакан гизафдариз хабаркьан адар. Никотинди ва тембекуйин кумру инсандин бедендиз аьхю зарар тувра, бронхит ва жюрбежюр гьендемарин рак уьзур ачмиш апIбаз рякъ тувра. Онкологияйин уьзрарикан гъулхиш, гъи Урусатдиъ жиларин гъурдларин рак сабпи йишв’ин ал. Гьелбетда, му папрус зигбахъди аьлакьалу ву.
Никотин бицIи дозйириинди кми-кмиди ишлетмиш апIурайи инсан дидин асиллувалиъ ахъуз мумкин ву. БицIидар айи хулаъ папрус дизигну ккундар. Фицики тялукь шараитариъ аьхю гъахьи бицIидар нефес хътабгъру гьендемарин уьзрариан кми-кмиди кетIерццури шулу. Мидланна савайи, папрусин кумру гъурдлариз писди тясир апIуру. Папрус зигурайи живанар фикрин, кьувватнан кьяляхъ гъузру. Саб яш дубхьнайи агьалйирси дарди, папрус зигуз хъюгъю живанар ухди дидин асиллувалиъ ахъру. Думу дипузра дурариз читинди алабхъуру. Тялукь дюшюшариъ нарколог духтрихьна кюмекназ илтIикIуб чарасуз ву. Вахтниинди духтрихьна илтIикIну, лазим серенжемар кьабул гъапIиш, думу хатIалу тIул дипну, сагъламвал мюгькам апIуз мумкинвал а. Хъа сагъ апIуз даршлу дережайиз гъяйизкьан папрус зигури гъахьи касарин кьяляхъна ибариз гъагъиди ебхьури, уларин акв кьит дубхьну шулу. Гьаддиз папрус вахтниинди дипбаз аьхю мяна а.

Тембекуйин ва никотин кайи сурсатарин хатIалувалин гъавриъ ашра, Хив райондиъра дурар ишлетмиш апIурайидарин кьадар бицIиб дар. Наркотикар ишлетмиш апIурайи касарра гьисабнаъ айич. Гьякьикьатдиъ дурарин кьадар хъанара, гьяйифки, артухъ ву», – ктибтура Шихрягьимовди.
Аьлава апIурза, гъаврикк ккаъбан ляхин сикин дарди гъабхурашра, гъийин девриъ хайлин живанарин, шубарин арайиъ папрус зигбаз эгьемият туврайидарра гъузра. Тялукь аьгьвалатнаъ сагъу кьувватарик сикинсузвал кабхърайивалира мюгьтал дапIну ккундар. Дагълу дишагьлийиз тялукь лишнар хас вуйинхъа? Дагълуйирин тербияйин эдеблувалин лишнар наши? Гъи, инсафсуз дявди гьацира жигьилар талаф апIурайи вахтна, вахтсузди гъагъи уьзрариан жигьилар йихувалин дюшюшар, жюрбежюр тахсиркарвалар арайиз гъювал ички ва папрус ишлетмиш апIувалин натижа вуйиб аннамиш апIбаз дерин мяна а. Шаксуз, алкоголин ва никотинна тембеку кайи сурсатарин хатIалувал аьхюб ву. Думу нукьсанвалар инсанари фукьан ухди чпин арайиан терг гъапIиш, жямяаьтлугъди гьадмукьан ухди чаз сагъу ва шаду гележегра яратмиш апIиди.
Гьяйифки, му гьякьикьатдихьна гьюкмин бязи вакилар ва аьдати ватанагьлийир гьелелиг вижнасузди янашмиш шула. Хъа ухьухь инсандин кьимат гьадмукьанди гьаз асккануб дубхьна?!

Наркотикар ишлетмиш апIбахъди, дурар жямяаьтлугъдин арайиъ тарагъбахъди аькси женг гъабхури, Хив райондин администрацияйиъ тялукь комиссия тешкил дапIна. Дидин ляхин тялукь пландин бинайиинди, мумкинвалариз дилигну, тамам апIура. Анжагъ, гьякьикьатдиз фикир тувну, думу комиссияйин ляхин жанлу апIуб чарасуз ву.