Дербент шагьриъ дуланмиш шулайи табасаран агьалйирин арайиъ Мирзахановарин адлу ва нумуналу хизан аьгъдру кас тек-бирра адар гъапишра, кучIал даршул. Хизандин кIулар Тураб ва Хирда Мирзахановар хайлин йисари жюрбежюр жямяаьтлугъ ляхнариъ гъилихну, ва гъира, арайиан гизаф йисар гъушнушра, му касар гъилиху гъуларин ва Дербент шагьрин агьалйири дурарин аьхю инсанвал кIваълан гьархнадар. Дурари миржир бицIирра арайиз адагъну ва дурариз тербия тувну. Гъи Мирзахановарин веледар жюрбежюр жавабдар ляхнариъ лихура.

 

2021-пи йисан ноябрь вазлиъ Хирда бабан 80 йис тамам гъабхьну. Думу юбилейи-хъди тебрик апIбан метлеб ади, узу Табасаранарин милли ва культурайин автономияйин вакиларихъди Хирда Гьяжи-мягьямедовнайиин улукьунза ва дугъахъди ярхи сюгьбат гъубхунза.

Хирда Мирзаханова 1941-пи йисан Табасаран райондин ЧвулатI гъулаъ бабкан гъахьну. Дугъу чан вари уьмур, бегьерлу зегьмет зигури, табасаран халачйир урхбаъ заан натижйир улупури, мянфяаьтлу ляхнариз бахш гъапIну. Гъи аьхю хизандин дирбаш ва гьюрматлу бабу, кюгьне табасаран аьдатар уьрхюри, чан худлар аьхюр-бицIир аьгъяди тербияламиш апIура.

– Ичв узу бадали алдагъу ликариз чухсагъул, – ккебгънийи ихтилат Хирда бабу. – Гьелбетда, улихьдин заманайин дишагьлийириз фукьан вушра гъагъишнар гъяркъну, дурари аьхю хизанариъ, гизаф баяр-шубар ади, амма саб гъулайвал, рягьятвал адарди, уьмрар хъаъну. Гъи ухьуз узусдар дишагьлийир гизаф а. Дурарин ччвурар, йиз фикриан, ихь тарихнаъ дюрхну ккунду.

«Хулан шибритI дишагьли ву кIури», гьаммишан халкьдин мелзниин алиб ву. Ав, дугъриданра, ужуб намус ва тербия тувну, бай-риш лазим вуйи къайдайиинди жямяаьтдин арайиз адагъувал, гьелбетда, дишагьлийин гьунар ву. Мисалназ, жилир гьаммишан чюллериъ гъазанмиш апIурайи кас ву. Хъа гизафси хулаъ ади, бай-шурахъди аьлакьайиъ шулайир дада ву. Думу вахтари 9–10–12 бицIир дару хизан адайи. Гьаммишан варидариз кIурайиб вуйиз, хизандиъ баяр-шубариз тербия тувбаъ аьхю роль уйнамиш апIурайир дада ву. Узуз 4 байна 4 риш азуз. Улихьди ихь дишагьлийирин асас ляхин халачи убхувал вуйи. Йиз шубар шагьриъ дуланмиш шули гъахьнушра, гьаммишан хулаъ халачи убхури гъахьидар вуйиз. Узу 1976-пи йисхъанмина Дербент шагьриъ йи-ккун комбинатдиъ гъилихур вуза. Йигъну ляхниъ, хулаз гъафиган халачийихъ деъну гъахьунза. Му 8 бицIириз билиг тувуб, дурар эвленмиш апIуб думукьан гъулайди алабхъундарзуз. Гъийин деврин инсанари, мисалназ, сар вая кьюр бицIир арайиз адагъну, дурарин гележег ккабалгувал аьхю гьунарси гьисаб апIура. Хъа учу, 9–10 бицIидар арайиз адагъу бабар, фицдар вуйкIана кIури, йиз баяр-шубариз тек-рар апIури шулза.

– Дербент шагьриъ дуланмиш шули фукьан вахт вуйичв?

– Узу 1962-пи йисан йиз жилир Тураб Аьдиловичдихъди эвленмиш гъахьунза, ва гьадму вахтнахъанмина хизандихъди Дербент шагьриъ дуланмиш шулача.

– Мялум вуйиганси, ичв аьхю хизандин кIул Тураб Аьдилович кечмиш духьну хайлин йисар ву. Ихь сюгьбатнаъ думу касра кIваин гъапIнийиш, ужу шуйи, фицики думу жюрбежюр гъуллугъариъ гъилиху, инсанар бадали гизаф ликар алдагъу жямяаьтлугъ кас ву.

– Тураб Аьдилович, йиз жилир ву дупну, кIурадарза, читин вахтна гизаф инсанариз кюмек гъапIу кас ву. 1966-пи йисари Кавказдиъ жилар гъутIурччвнийи. Гьадму вахтари Тураб гьюкуматдин хулар дивру идарайиъ таза сяняаьткар вуйи. Ва саб бицIи вахтналан, ляхнихьна вуйи дугъан жавабдарвализ заан кьимат тувну, думу хулар дивру идар-йирин кIулиъ дерккнийи.

Жилар гъутIурччвган, хайлин районарин гъулариъ, шагьрариъ инсанарин хулар дарагъну, барбатI гъахьнийи. Гьадму вахтна Дагъ.Огни шагьрин Дербентская кIуру кючейиъ сабпи ражну хулар дивур йиз жилир вуди гъахьну. Дугъу чан бригадайихъди чаз улупнайи вахтнатIан ухди хулар дивну. Инсанариз алахьурайи читинвалар рякъюри, Турабли чан бригада гьевесламиш апIури гъахьнийи. Саспи вахтари йиз жилир йишвну хулазра дяргъюри шуйи. Хъа узуз хъял гъюз хъюгъган, чан гъвалахъ дитну, дугъу узуз гъапнийи: «Аьхю хизанар, жан хпир, чардгъарикк дуланмиш шула. Аьхълушнар хьайиз, дурариз хулар дапIну, думу касар цIийи хулариз кючмиш апIуб лазим ву». Фунуб ляхин апIурашра, дугъан бригада гьаммишан улихь хьайиб вуйи, гьаддиз инсанари, Тураб Аьдиловичдин бригадайи тикмиш гъапIдар вуш, ихтибарвал али хулар ву, кIури шуйи.

Аьхирки дугъаз чав апIурайи ляхниъ заан кьиматра тувну – Турабли Дагъустан Республикайин лайикьлу тикилишчийин ччвур гъазанмиш гъапIу. Думу кечмиш духьну, 21 йис ву, амма гъира инсанарин арайиъ дугъан гафар, ляхнар текрар апIури ими.

Вари баяр-шубариз билиг тувунча. Гъи ич аьхюну бай Девлетхан Дербентдин ЦГБ-йин кIулин духтир ву. Мидиз улихьна думу Дербентдин районарин арайиъ вуйи медицинайин тяди кюмек тувбан станцияйин кIулин духтирди гъилихну. Темирхан Ростелекомдин транспортдин дестейин начальник ву, Физулийира гьадму идарайиъ ляхин апIура, хъа Аьликрам РЖД-йин идарайин гъаравулвалин гъуллугънаъ лихура. Хъа йиз шубар, Нарживан, Нарижат, Зильфижат, Сефижат мялимарди лихурайиз. ГьартIан гьар’ин али йимиш гизаф ккун шулу кIуруганси, 18 ккуни худларра айиз, Аллагьди уьрхри чпи вари.
Инсанди гъизигу зегьметну фила-вушра ужудар натижйирихъна хуру. Йиз жилирина узу гъизигу зегьметнан натижйирра мянфяаьтлудар, ич веледарра жямяаьтлугъдиз хайир кайи инсанар гъахьну, аьлава гъапIнийи Хирда бабу.