Гьаму йигъари Урусатдиъ Ватандин Аьхю дявдин тарихдиъ варитIан асас гьядисйирикан ва женгарикан саб кIваин гъапIну. 1943-пи йисан 18-пи январиъ фашистарин блокадайиан Ленинград азад апIбан женгар ккергънийи. Ленинград кьялаъ тIапIнайи фашистариина Ленинградский ва Волховский фронтарин кьушмар диш гъахьнийи. Гьеле думуган шагьур немцарин хил’ан бегьемди азад апIуз 12 ваз имийишра, му йигъан ккебгъу гьюжум кьимат адрубкьан важиблуб гъабхьну.
Блокада кьатI апIувалин натижайиъ Ленинграддихъди къураматдин аьлакьа мюгькам апIуз, блокада кьатI гъапIу йишвлантина бицIи вахтнан арайиъ рукьан рякъ дизигну, шагьрин агьалйир ипIру сурсатарихъди тямин апIуз мумкинвал гъабхьнийи.
Уьмуми гьисабариинди, Ленинграддин блокада саки 900 йигъанна йишван давам гъабхьну. Думуган тIуркIуваларинна яракьдиан йивувалин , аьрваларинна аьхълушнарин, аьзабаринна гаш’валин, уьзраринна аьжалин зегьле гъабхру вахт вуди гъабхьну. Шагьрин агьалйирин ва думу уьбхюри гъахьидарин игитвализ гъи вари уьлкейи икрам апIура.
Ватандин Аьхю дявдин асас гьядисйирикан, инсанарин дирбаш’валарикан, гъалибвалин женгарикан, Аьжалсуз полкнан игитарикан макьлйир чап апIури, «Табасарандин нурар» газатдира хайлин йисарин ужуб аьдат уьбхюра. Гъи учу Ленинграддин блокадайиъ гъахьи Зинаида Овчаренкойин уьмриан мялуматар туврача.
Ватандин Аьхю дяви ккебгъруган, Зинаида Овчаренкойин яшар 13 йистIан дайи. Амма дявдин зулмар, гаш’вал, багахьлуйирихъ мягьрум хьувалин дюшюшар, думугандин агъзрариинди бицIидаринси, дугъанра фагьмиъ гьаммишандиз гъузну.
«1941-пи йисан 22-пи июндиъ узу бабакан духьну 13 йис гъабхьнийиз. Учу Ленинграддиъ яшамиш шулайча. Ва думу йигъан узу йиз дуст шурахъди шагьриз удучIвнайза. Саб тукандихъ гизаф инсанар уч духьну гъяркъюнчуз. Тукандин гъвалахъ дестгик репродуктор кебхнайи. Дишагьлийир дидихъ хъпехъури ишурайи. Учу хулаз гъягъюз гьялак гъахьунча. Хулаз гъафиган, дяви ккебгъуваликан хабар гъабхьунзуз. Ич хизандиъ 7 кас айи: адаш, дада, 3 гъардаш, яш 16 йис дубхьнайи йиз чи ва варитIан бицIину узу. Йиз чи мектебдиъ сатIиди урхурайидарихъди ва мялимарихъди теплоходдиъди 16-пи июндиъ 10 йигъаз Волга нир’ин али шагьрариз экскурсияйиз гъушнийи. Думу чпин классдиъ айидарихъди ва мялимарихъди дяви ккебгъу сабпи йигъари аьжалин бацаригъ гъяхъну. Гъардшар шубридра чпин хушниинди фронтдиз гъушну, хъа адаш Лесной портдиъ рукьан устадди ляхниъ дерккру. Узу ва дада ялгъузди хулаъ гъузунча. Думуган учу Нарвский застава кIуру йишван багарихь яшамиш шулайча. Думу йишв шагьрин гъирагъси гьисаб апIури гъахьну. Ич хуларихьантина дачйирин поселокар, бицIи гъулар ерлешмиш духьнайи. Ленинграддиин немцар алархьуз хъюгъиган, шагьриан ва дачйирин поселокариан гизаф инсанар ич терефнан кючйиризди гъюри, гьадушвариъ ичIиди дирчнайи хулариъ гъузри гъахьнийи. Дявдихьан гьерграйидар асас вуди кьабидар ва дишагьлийир вуйи. Варидарин кьял’ин гъагъи шишлар ва хиларихъ бицIидар хъайи.
Ленинград кьялаъ тIапIу сабпи йигъари узу санитарный дружинайиъ нубатчивал гъабхуз кюмек апIури гъахьнийза. Йиз дада саб дестейин командир вуйи. Сад йигъан Средний Рогатка поселокдин терефнаан Ленинграддиина кIару аьхю тIамгъа гъябгъюри гъябкънийзуз. Дурар фашистарин самолетар вуйи. Ихь зениткйириан дурариин цIа уьлюбхю. Саб-кьюб самолетдик цIа кабхънийи. Амма имбунудар вари шагьриина диш гъахьи ва бицIи вахтналан шагьрин жюрбежюр районариан кIару кумар гъягъюз хъюгъю. Думуган самолетари ипIру сарсатар айи Бадаевский амбарханйирра гъутIуркIнийи. Думу сурсатар айи складар цIа кабхъну ургури кьюд-шубуд йигъ гъабхьну. Гьадму гьисабнаан шекер айи амбарханйирра ургурайи. 1941-1942-пи йисарин аьхъю кьюрдну Ленинграддин хайлин агьалйир, яна кьувват имбудар, думу йишвариина гъюри, гъубгу жил уч апIури, думу штухьди хайлин вахтна убхьури «меъли чайси» убхъури гъахьну. Хъа жилик меълишин камдаршра саспидари думу кюдюбхъюри хулаз гъабхури ва ипIури гъахьнийи.
Кьюрдухьна ич адаш лап зяиф гъахьнийи. Амма гьаци вушра, чаз туврайи ипIрубдикан дугъу гьацI узуз хътапIури гъахьну. Узу дадайихъди дугъ’ин улуркьуз гъушиган, дурарин хул’ан тахтйирикан дапIнайи гъазмайизди шлин вуш майит адабгъурайи. Думу ич адаш вуйи. Адашдихъди сатIиди ляхниъ айи дишагьлийириз дадайи, чаз майит Волковский накьварихъна гъабхуз кюмек апIубан бадали, ич шубуд йигъаз вуйи ипIрубдин паек туву. Волковский накьвар шагьрин гьатму кIулихъ хъайи. Дишагьлийири дадайи туву уьл гьяракат дапIну хътипIу ва гъудургу. Дадайи адаш мярхяриъ итну накьварихъна сарди хъчIюхюз хъюгъю. Учуси багахьлуйир кивуз накьварихъна майтар хъчIюхюри гъягъюрайидар хайлин айи. Амма учу варидарин кьяляхъ гъузрайча. Адашдин майит хъчIюбхюз узура кюмек апIурашра, дада кьувватсуз шулайи. Саб вахтна, рякъюъ дийихнайи инсанарин майтар уч дапIну, сатIиди кивуз гъахурайи саб аьраба хъубкьнийчухъ. Аьрабачийи дадайиз адашдин майит айи мярхяр аьрабайик китIуз ихтияр туву. Накьваригъ инсанар сатIиди кивру аьхю архар дапIнайи. Адашдин майитра гьадушваъ кивну, хъа думу айи ишикI, ургру гакIвлариз дубкну, учухьна кьяляхъ хулаз гъабхуз тувнийи…», — дидикIна Зинаидайин кIваин апIбар Ленинграддин блокадайин шагьидарин сюгьбатарикан вуйи китабдиъ.
Зинаида Овчаренко ва дугъан дада блокада алдабгъблан кьяляхъ госпиталиъ санитаркйирди лихуз хъюгъру. Дугъан саркьан гъардаш дявдиан кьяляхъ гъафундар.
