Аьхиримжи вахтна машинар хъаърударин тахсирниинди рякъяриъ йихурайи инсанарин кьадар яваш шуладар. Урусатдиъ дицдар шоферарин кьадар жара уьлкйириътIан гизаф ву, хъа Дагъустандиъ – ихь гьюкуматдин жара регионариътIан. Ихь республикайиъ сасдар шоферариз рякъяриъди машин хъаъбан къайдйир адар гъапишра, кучIал даршул. Дурарикан хайлиндари рякъюъди машин хъапIбан чпин «хусуси къайдйир» адагъна. Натижайиъ рякъяриъ шулайи аварйирин, дурариъ йихурайи агьалйирин кьадарра бицIиб дар. Мисалназ, ккудубшу 2021-пи йисан ихь республикайин рякъяриъ 1099 авария гъахьну. Думу аварйириъ 236-тIан артухъ агьалйир гъийихну ва 1557 касдиз зийнар гъахьну. Гъийихдарин ва зийнар гъахьидарин аьхюну пай жигьилар ва баяр-шубар ву. Улихьнаси дарди, аьхиримжи вахтари рякъяриъ шулайи хатIалу дюшюшарикан гизаф хабрар ерхьура. Гьаддиз му месэлайин гьякьнаан мялуматар гъадагъбан бадали, узу Дербент райондин РОВД-йин ГИБДД-йин начальник, полицияйин майор Фейрудин Аскеровдихъди (шиклиъ) гюрюшмиш гъахьунза. Дугъу, гъи республикайин рякъяриъ арайиз дуфнайи аьгьвалатнакан ктибтури, гьамци гъапнийи:
– Рякъяриъ айи гьял, дугъриди гъапиш, ужуб дар. Аварйириъ, рякъюнна транспортдин чIуру дюшюшариъ йихурайидарин кьадар йигълан-йигъаз артухъ шула. Ва дицдар дюшюшар гизафси йишвандин вахтна арайиз гъюра, иллагьки амсар али вахтари. Думуган рябкъювал лап ис абхъру, дициб аьгьвалатнаъ машин хъапIбаан ужуб тажруба айи касдира гъалатI апIуб мумкин ву.
Пишекрарин гьисабниинди, рякъяриъ арайиз гъюрайи аьхюну пай аварйирин тахсиркрар машинар хъаърайидар вуди шулу. Ихтиятсузди, аьхю гьяракатниинди машин хъапIбан ва саб машин тмунубдин улихь гьудубчIвбан къайдйир чIур апIувалин натижайиъ шулайи аварйирин кьадар аьхюб ву. ДумутIанра савайи, ички дубхъну машин хъапIрайирин ва рулихъ деънайи живанарин тахсирниинди арайиз гъюрайи аварйирин кьадарра бицIиб дар. Бедбахтвалин гьарсаб дюшюшдихъан гъубзрайиб пашманвал ва швумалвал ву. Машиндиъ деърайи гьарсар касдин метлеб – чаз лазим вуйи йишвахьна сагъ-саламатди гъягъювал ва сагъ-саламатди кьяляхъ хътакувал ву. Гьаддиз машин хъапIрайидари чпин жавабдарвал рулихъ деу сифте дакьикьайилан гьисс дапIну ккунду. Рякъяриъ автотранспортди гьяракат апIбан къайдйир уьрхбаъ жямяаьтлугъдин эгьемиятра аьхюб ву.
Машин хъапIрударин жавабдарвал варитIан за шлу вахт кьюрд ву. Автотранспортдин дакьатар ишлетмиш апIру гьарсар касдиз хьадну ва кьюрдну дурар ишлетмиш апIбан фаркь’вал аьхюб вуйиваликан, йиз фикриан, гизаф ужуди аьгъя. Гьаддиз кьюрдун аьхълушнар хьайиз, техника гьадму вахтнан тIалабариз жаваб тувру саягъниинди расра дапIну ккунду. ВаритIан асас тIалабарикан саб – му машиндикк цIийи, кьюрдун шартIариз тялукь чархар ккивувал ву.
Мялум вуки, кьюрдну рякъяриъ иллагьки автотранспортдихъди аьлакьалу хатIалу дюшюшарин кьадарра цIиб шулу.
Ккудубшу йисан Дербент райондин рякъяриъ автотранспорт ишлетмиш апIбахъди аьлакьалу 26 хатIалу дюшюш, яна авария гъахьну. Думу аварйириъ 4 кас гъийихну, 42 касдиз зийнар гъахьну. Хъа 2020-пи йисан 13 авария гъахьнийи. Дурариъ 2 кас гъийихнийи, хъа 14 касдиз зийнар гъахьнийи. Рякъюнна транспортдин чIуру дюшюшарин 30 процент яягъди гъягъю-райи инсанарик машин кубкIбаан арайиз гъюра. Иллагьки Дербент райондин рякъярихъ хъайи гъулариан вуйи агьалйириз, лазим дару йишварихь рякъярилан муулдучIванай кIури, насигьятар туври шулча. Бязи вахтари мектебдиз гъягъру яшнан баяр-шубар, велосипедар хъаъри, рякъярихъ шулу. Баяр-шубарин гюзчивал гъабхбан бадали, гьаммишан абйир-бабариз тюнбюгьар туври шулча. Гьамусяаьт рякъяриъ транспортдин кьадарра лап гизаф дубхьна.
ГИБДД-йин инспекторари, кми-кмиди мектебариз гъягъюри, профилактикайин серенжемар кIули гъахура. Рякъюн гьяракатнан къайдйир баяр-шубариз лап бицIимиди улупуз хъюгъну ккунду. Мумкин ву, узу тек-рар апIуради хьубра, амма къайд апIуз ккундийзуз, рякъяриъ чIуру дюшюшар дархьбан бадали, месэла сатIиди гьял апIуб лазим ву. Жямяаьтлугъдин мумкинвалар ва яшайишдин вари цирклариъ лихурайидарин кьувватар ишлетмиш дапIну ккунду. Гьадмуган инсанар машиндин чархарикк йихувал цIиб хьибди. Сар касдин уьмур уьбхювал – саб аьхю ляхин ву. Ва гъи узу апIурайи ляхнин асас вазифара гьадму ву – рякъяриъ шулайи хатIалу дюшюшар цIиб апIувал. Жара жвуваз хатIа кади машин хъапIрайи касдиз учу гьадмусяаьт жаза туврача. Гьаз гъапиш, гъи рякъяриин али гьацI пай транспорт йирси гьялнаъ а.
Гьамусяаьт варитIан гизаф аварйир шулайи тереф – Мягьячгъала, Каспийск, Буйнагъск, Кьибла Cухокумск шагьрар ва федеральный рякъяр ву. Гьаз гъапиш, рякъяриъ гъагъ гъабхру аьхю машинарин кьадар артухъ дубхьна. Инсанарихъди сабси машинарин кьадарра артухъ дубхьна – гьамус гьяятдиъ кьюб-шубуб машин адру кас имдар. Амма гьарсари ихтиятвал гъапIиш, ужу шул.
