Гюльнара Мягьямедова
Мягьячгъалайиъ айи табасаран халкьдин агьли касарин советдин председатель Исамудин Рамазанов ихь кьюбиб районарин агьалйиризра, республикайин жямяаьтдизра лап ужуйи аьгъя. Багъри халкьдиз гъуллугъ апIувал дугъу чан уьмрин усул вуди дибисна. Ккудушу йисандин аьхириъ думу газатдин редакцияйиз дуфнайиган, учу Исамудин Зейнудиновичдихьан, чав фу ляхнарин гъуйгъу зигураш, ктибтуб ккун гъапIнийча. Дугъахъди гъубху сюгьбат исихъ туврача.
«Узу табасаран ахалкьдин уьмрин дережа за апIувал йиз жямяаьтлугъ ляхнин асас вазифаси гьисаб апIураза. Гьаддиз Табасаран райондин глава Мягьямед Къурбановдиз, Хив райондин глава Ярмет Ярметовдиз ва Дагъустандин Огни шагьрин мэр Замир Гьяжимурадовдиз узхьан удукьру кюмек апIуз гьаммишан гьязур вуза. Хъа кIули духнайи ляхнарикан улхуруш, гьамусяаьт узу ихь кьюбиб районарин гъуларин агьалйирин яшайишдиз гъулай шартIар яратмиш апIбан зиин эллешмиш духьназа.
Улихьнаси узу Табасаран райондин Жвулли гъулаз ихь халкьдин машгьур вакилариз – Зейдулла Юзбеговдиз, Низами Эскеровдиз, Айваз Рамазановдиз, «Табасарандин ватанперверар» дестейиъ айидариз ва гьацира жарадариз теклиф гъапIнийза. Дурарилан савайи, Жвулли гъулаз Табасаран райондин главайин райондин заан терефнаъ айи гъуларин месэлйириз лигру заместитель Рамис Уьсманов гъафнийи. Учу Жвуллиъ ихь халкьдин вакилар уч апIбан метлеб Табасаран райондин 11 гъулан ва Хив райондин 9 гъулан агьалйирихъди гюрюшмиш хьуб, арайиъ айи учIру месэлйир гъитIирккуб, думу месэлйир гьял апIуз кюмек тувуб вуйи.
Жвулли гъулан активдихъди, Халгъарин гъулан советдин кIулиъ айи Замир Агъабеговдихъди, Гум’арин гъулан советдин председатель, Кюрягъ гъулан агьали Муртаза Муртазаевдихъди гъулариз гъюрайи рякъярин месэлйирикан гъулхнийча. Табасаран райондин гъуларин месэлйир узу 2021-пи йисан февралин вазли гъитIирккнийза. Думу вахтнахъанмина дигиш’валар цIибтIан духьнадар. Пуз ккундузузки, ужудар рякъяр адарди саб гъулаъра, саб шагьриъра, вари дюн’яйиъра гъулай шартIар тямин апIуз шлудар дар. 2021-пи йисан 20-пи январи ИТАР ТАСС-дин журналистарихъди, рягьматлу писатель Левсет Дарчевдихъди Заан Табасарандиз гъушнийча. Журналистариз Табасаран райондин гъулариъ айи тарихи ва табии ядигарарихъди ташиш хьуз ккундийи. Къайд апIураза, рякъ адру йишв’анра гъябгъру Японияйин машиндиъди учхьан Гуми гъулаз ккудучIвуз гъабхьундайи. ХъюртIларин гъяд али йишвхьанзина Гумиз машин ккудубчIвурадайи, гьациб гьялнаъ айи Кюрягъна, Ханакна гъягъру рякъярра. Ямаж кайи рякъ’ин меркк йивнайи.
Ватандин Аьхю дявдиъ ихь уьлке чаин гъалиб гъабхьи Германияйин, саб жерге жара уьлкйирин рякъяриз гъилигиш, гьяйран хьуз ляхин а. Ухьу рякъярин гьякьнаан думу уьлкйирин 50 йисанди кьяляхъ гъузнахьа.
2018-пи йисан мартдин вазли Урусатдин транспортникарин съезддиъ Президент Владимир Путинди гьаму деврин технологйирин цIийи къайдайиинди рякъяр апIуваликан, хъа рякъяр кьабул апIруган, жямяаьтлугъ гюзчивал тямин дапIну ккуниваликан гъапнийи. Пуз ккундузузки, жямяаьтлугъ гюзчивал чарасуз лазим ву. 2022-пи йисан подрядный тешкилатди Хючна гъул’ан Кюрягъ, Гуми, Бухьнагъ, Жвулли гъулариз вуйи рякъ ккудубкIну, ишлетмиш’вализ тувну ккундийи. Гъийин йигъаз думу рякъ ичIар ади, лап читин гьялнаъ а. Йишвандин ва диф гъюбчIвнайи вахтна рякъюъди гъягъюз хатIа а. Кюрягъ гъул’ан вуйи тикилишчивалин инженер Муртаза Муртазаевди гъапиганси, думу рякъюъ аварйир шулу, инсанар йихуру. Рякъяриъ ляхин, проектдиъ улупнайиганси, 39 миллионна 582 агъзур манатдин кьадарнаъди гъапIнийиш, аварйир дархьуз мумкин вуйи. Зиихъ гъапи кьадарнакан 18 миллион манатдин ляхнар тамам дапIнадар.
27-пи ноябри Жвулли гъулаъ кIули гъубшу гюрюшмишдин кьяляхъ узу Хив райондин Ляхла гъулаз гъушнийза. Думу гъулаъ Советарин Союздин вахтна халачйирин фабрика, больница, бицIидарин багъ айи. Гъулан агьалйир ляхнихъди тямин вуйи – дишагьлийири харижи уьлкйириз масу тувру халачйир урхуйи. Ихь дадйири, чйири апIурайи ляхнихъан долларариинди маважиб тувуз шуйи, хъа дурариз туврайидар кепкар вуйи. Ихь фабрикйириъ, маскурариъ урхури гъахьи заан ери айи марцци хьайин халачйир Германияйи, Италияйи, Англияйи ва гьацдар жара уьлкйири масу гъадагъуйи. Гьациб зегьмет зигурайи дишагьлийириз льготйир адайи. Йиз фикриинди, дициб зегьметназ лайикьлу кьимат тувну ккунду. Гъи думу гъулаъ я халачйирин фабрика амдар, айи больницайин гъуллугъчйирра лап цIиб гъапIну.
Гъийин йигъаз ихь гъулариъ цIибтIан инсанар имдар. Гъулар ичIи хьувалин сабпи себеб ужудар рякъяр адрувал ву. Экономикайин илмарин доктор Зейдулла Юзбеговди чан «Дагъустандин экономикайин политикайин месэлйир ва дурар гьял апIбан рякъяр» китабдиъ бикIурайиси, республикайин бюджетдиан районарин артмиш’вализ пул жара апIруган, ихь районарин, кьибла Дагъустандин артмиш’вализ 0,3 % жара апIури гъахьну. Улихьна айи ихь вакиларихьан, депутатарихьан, районарин главйирихьан республикайин кIулиъ айирин улихь думу месэлйир дивуз шули гъабхьундар. Дурар районарин аьгьвлат ьзаан къайдайиъ а пуз мажбур вуйи.
Гьаддиз узу, табасаран халкьдин агьли касарин советдин председатель вуйивализ дилигну, гьаму ляхин йиз хилиз гъадабгъну, ихь инвалидарин, йитим бицIидарин, кьабидарин ихтиярар уьрхбанди гъахьунза. Гъулариъ жигьил хизанариз хулар тикмиш апIуз йишвар адар, рякъяр хъадар. Хъа хулар тикмиш апIуз йишв адру гъулариъ агьалйир фици яшамиш шулу? Мидланра савайи, фермервалин мяишат ккебгъуз ккунидариз рякъяр хъяркьра.
Жвулли гъулкан улхуруш, душваъ 44 ичIи духьнайи хулар а. Гьаддиз, шлубкьан ухди, Жвул’ан Гумиз вуйи рякъ’ин, гьадлинтина Хючназкьан асфальт улубзуб чарасуз вуди гьисаб апIураза. Сметайин гьисабариинди, Жвул’ан Гумиз вуйи шубуб километр рякъ’ин асфальт улубзуз 10 миллион манат удубчIвура. «Ерли жягьтлувалар» программайиинди, 10 миллион манатдикан 41 % – 4 миллионна 100 агъзур манат – гъуландари уч дапIну ккунду. Эгер гъул’ан Мягьячгъалайиз, Ставрополиз, Краснодариз, Саратовдиз, Москвайиз ва гьацдар жара йишвариз удучIвну душнайи ихь ватанагьлийирихьна илтIикIиш, думу пул уч апIуб читин дар. Канадайиъ яшамиш шулайи йиз багахьлу Рашид Аьзизовра кмиди кюмек тувуз гьязур ву. Эгер рякъяр хъади гъахьиш, дицисдар касар хьадан вахтна яшамиш хьуз гъулаъ хуларра гъадагъуз рази ву.
Узу «Табасарандин нурар» газатдиланмина ихь ватанагьлийирихьна, гьарури чахьан шлу кюмек тувуб ккун апIури, илтIикIураза. Ставрополиъ яшамиш шулайи йиз гъулабай Агъамураддихьна узу илтIикIиган, дугъу, гъулариан удучIвну душнайидарра кади 200 агъзур вакил айи халкьдиз 4 миллион думукьан аьхю пул дар, гъапнийи. Гьадму месэла гьял апIбан бадали, узу зегьмет зигидиза. Саб Жвулли гъулаъ ваъ, ихь вари райондиъ агьалйириз ужудар шартIар тямин дапIну ккунду. Ихь халкь бицIи вахтнахъанмина зегьметниин юкIв алиб вуйихь. Гъийин деврикан улхуруш, ихь халкьдин арайиъ Урусатдин 5 Игит а. Ихь халкь кьягьял халкьарикан ву. Гьаци кьягьялариси ухьу ихь ватанагьлийирин яшайишдин шартIарра за апIидихьа», – кIура Исамудин Рамазановди.
Ав, ихь уьлкейин жара регионариъси, Дагъустандиъра гъулар ичIи шула. Зегьмет зигуз удукьру инсанар шагьрариз кюч шула. Гъулариъ экономикайин бина ккадабхъурайивализ лигну (бегьерлу ругар ишлетмиш дарапIди гъузра, халачйир урхури имдар), мектебар, ФАП-ар, почтайин отделенйир, туканар, бицIидарин багъар хъяркьра. Гъулан агьалйир кьаби шула. Гьюкуматди агьалйириз гъулай шартIар тямин апIури ашра (аьхю харжар дапIну, газар дизигна), шагьрариан гъулариз кьяляхъ хъадакну гъюрайидар адар.
Фу пуз шулухъа?! Табиаьтдин марцциваликан улхуруш, ихь сивар-дагълариъсиб марцци гьава, малдарвалин сурсат, яр-йимиш, бегьерлу ругар саб йишваъра адар. Хьадан вахтна гизафдариз дициб йишваъ рягьятвал гъадабгъуз ккунду. Амма рякъяр хътрували дурар яваш апIура.
