Феруза Рамалданова

«Бали, хул’ан удучIвруган,
Гъапний: «Дада, махьан пашман.
Яв назук юкIв мапIан гъариб -
Кьяляхъ гъюрза, духьну гъалиб».

Пирмягьмад Асланов

 
Украинайин нацистариз аьксиди яркьу хьуз хъюбгъю хусуси метлеб айи дявдин операцияйин натижайиъ инсанарин уьмрихьна вуйи фикрар хайлин дигиш гъахьну. Багарихьди гьюкмин кIулиъ айидари дявдин гьяракатариз аьхир дивну, думу гъиямат тарихдиз гъябгъюр дупну, умуд киврухьа. Хъа гьелелиг дявина душманвал гьяракатар ихь уьмрин пай вуйиган, ухьу гьякьикьатдиз пашманди лигурахьа.

Дявдиъ багъри касар иштирак шулайи, женгарин къурхулувал, учIврушин гьисс гъапIу, дявдин майдандиин багъридарихъ мягьрум гъахьи касарин дерд-хажалат ктIубшвбан бадали, фукьан вахтар лазим вуш, сарихьанра пуз шулдар. Жиниб дар, Ватандин аьхю дявдин вахтнара ачIни гъахьи жигьил дишагьлийирин, баярихъ мягьрум гъахьи бабарин кьадар аьхюб ву. Гъира дявдин майднариин шулайи зарарарин гьисабар гъахурашул… Думу улупбар халкьдизра йисарилан ашкар шул, хъа гьелелиг ухькан гьарсари чаз багъри касарин дерд гьял апIурахьа.
Яшайишдин саб кьадар рякъ ккадапIу фагьумлу касари къайд апIурайиси, гьарган гьяракатнаъ айи уьмриъ дигиш’валар шули аьдат ву. Хъа мюгьтал апIурайиб жара гьякьикьат ву: инсаният варибдихьна вердиш шула. Гьаци гъи ухьу вахтсузди уьмриан гъягъюрайи жигьиларин дерд гьял апIбахьнара, хиял апIин, вердиш шулахьа…Амма Урусатдин маракьар уьрхюри Украинайин ругариин жанар фида апIурайи ихь жигьиларин гьунар даима ву - ул хъимбу уьмурси, кIван манишин пай апIуз хътрубкьу мюгьюббатси, ватанпервервалин рюгьлувалси.

 
Дявдиъ уьмрихъ мягьрум гъахьидарикан улхбар гъахуб сабанра рягьят ляхин дар, хъа гъийин игит узуз багъри кас вуйивалиан дерднан гъагъ имбубсана аьхюди алабхъуразуз.

 
Таниш касар гъавриъра гъахьуншул. Му макьалайиъ узуз Ватандин улихь игитвалиинди дявдин жавабдар месэлйир тамам апIбан рякъюъ талаф гъахьи ихь дирбаш ватанагьлийи Мурадхан ТIаибовдикан улхуз ккундузуз.
Мурадхан ТIаибов 1993-пи йисан 11-пи июли Хив райондин ЦIанитI гъулаъ мялимдин хизандиъ бабкан гъахьну. Дугъан абйир-бабар УртIил гъул’ан ву. Балин адаш Гюлмурад Султанмурадович жигьил пишекарди ЦIанитI гъулаз мялимди гъафир ву. Кьисматну думу гъул кан ТIаибоварин хизандиз кьюбпи бицIи ватан гъапIну.

 
ЦIантIарин мектебдиъ уьмуми аьгъювалар гъадагъбан кьяляхъ, Мурадхан ДГПУ-йин тарихдин факультетдик урхуз кучIвну. Ужудар аьгъювалариинди университет ккудубкIнушра, дугъу уьмрин рякъюъ вафалуди ватандиз эскервалин гъуллугъ апIуб ктабгъну. 2018-пи йисланмина дугъу чан уьмур Волгоград областдин Камышин шагьриъ ерлешмиш дубхьнайи дявдин частнаъ контрактдин бинайиинди ватандиз гъуллугъ апIбаз бахш гъапIну.
Урусатдин Яракьлу кьувватарин дахилнаъди ватандин азадвал, ислягьвал ва сабвал уьрхбан бадали, дугъу сифте Урусатдин ругариин, кьяляхъна Сирияйиъ, хъасин Цхинвал шагьрин аьтрафариин баркаллуди эскервалин гъуллугъ гъубхури гъахьну. Ватанпервервалин гьиссариккди уьмрин рякъ ккадапIурайи думу чан юлдшарихъди хусуси метлеб айи операция ккебгъу йигъланмина ислягь халкьар нацистарихьан азад апIбан гъаразнаъ гъахьну. Думу Кьибла военный округдин радиацияйин, химический ва биологический рякъ’ан уьрхбан кьушмарин уьмуми дестейин аьхюну сержант, взводдин командирин заместитель вуйи.
-Учу ич веледариз ватанпервервалин фицдар вушра дарсар киври гъахьундарча. Дурарин улихь асас тIалабар вуди анжагъ кьувватлудар хьуб ва лайикьлуди уьмур хъапIуб диври гъахьунча. Ич хизандин кьувватра гьарвахтна эдеблувалиъ гьисс апIуйча - жараринуб гъададабгъуб ва жвуван метлебар кIулиз адагъуб. Белки, ватандиз гъуллугъ апIуб ич шубрид баярира чпиз пишеси ва буржиси тялукь насигьятариан гъаабгъуншул, - кIура Мурадхандин адаш Гюлмурад халуйи. - Мурадхан бицIидихъанмина гъянаъ юкIв айи, дуствалин гъадри айи, чакантина саринра хатур ккибтуз даккни бай вуйи. Дугъаз дустарикан гьарсар хусусиди багьа вуйи, думу бедбахтвал хьайишвахьна сарпирди хъуркьуз гьялак шуйи.

 
Эгер ислягь уьмриъ, инсанарин рафтар мюгькамдар хьпан бадали вафалувал, гьякьлувал лазим вуш, дявдин гъуллугънаъ хасиятнан думу лишнар адард затра хай шулдар. Уьмриз хатIа айиган, йирфар хъирчуз шлу инсан багахь хьайивали фуну дюшюшдиъра кьувват тувру. Йиз байра жарарин гьарайнахъ жаргърур, ухди кюмекназ хъуркьуз зегьмет зигрур вуйи.
-Мурадхан бицIивахтнахъанмина багъри юрдарин гъуллугънаъ айир вуйи. Йиз балин ватанпервервал фила уягъ гъабхьиб вуш, пуз шулдарзухьан… Думу чан халкьдихьна ва ватандихьна ккунивал ва вафалувал кIваъ ади бабкан гъахьир ву. Думу гьарган писвализ рякъ гьадабтIрур, жвувандар ккунир ва учвра вардариз ккунир вуйи. Мурадхандихьан чавтIан яшнан аьхюдарира насигьят гъадабгъуйи. Думу фагьмикк ухди ккуркьнийич. Уьмур жикъиб хьуз ккайиган, гьаци гъабхьуншул, - кIура нивгъариккди дугъан дада Венера Багьадиновнайи. - Йиз бализ хатIа дубхьнайиваликан хабар кубкIу йигъ йиз уьмриъ варитIан кIару йигъ вушул кIурайза... Хъугъай, веледдиз ккилигури адаурайи йигъарин гъагъ хъанара аьхюб ву. Веледдихъ мягьрум хьувалин дерд дадайихьан я дивуз, я гъадабгъуз шлуб дар.

 
Йиз игит бай хусуси метлеб айи операцияйин иштиракчйирин жергйириъ ади хьуд кIуру йис вушра, узу дугъаз хатIа даршлувалихъ, думу малайикари уьрхрувалихъ хъугънайза. Гьарган аьзиз Аллагьдикан думу хатIайихьан уьрхюб тIалаб апIуйза. Амма йиз веледдикан вуйи умуднан тIил апрелин аьхиримжи йишван кьатI гъабхьну. Узура дявдиъ веледарихъ мягьрум гъахьи дадйирин жергейиъ шулу дупну, сабанра фикир шулдайиз. Анжагъ йиз бали намуслуди уьмур хъапIну, лазим гъабхьиган, Ватан бадали игитвалиинди уьмриан гъушуваликан вуйи фикрари му дерд гьял апIуз сабур тувразуз, - аьлава гъапIу дугъу.
-Дявдин гьяракатар фициб гъизгъинвалиинди гъягъюраш гьарсаб терефнаан ебхьурайиган, узу, икибаштIан, йиз уьмрин юлдшикан гьаммишан ихтиятвал уьбхбакан, хулаз гъюбкан тIалабар апIури шуйза. Дугъу гьарган узуз сабур тувуйи. Дявдин читинваларикан сабанра улхдайи, - кIаин апIура игитрин уьмрин юлдаш Нариза Вагьабовнайи. - Вахт сабдизра ккилибгруб дар, кIури шулу. Гьаци ич жигьил хизандин уьмурра гьялакди ахмиш шулайи нириз ухшар гъабхьну. Урусатдин кьушмари Украинайин аьтрафариин ислягь халкьар нацистарихьан азад апIбан хусуси метлеб айи дявдин операция гъабхуз хъюгъруган, дидин улихь хьайидар чпи дивнайи месэлйир саб бицIи вахтнан арайиъ гьял апIруваликан ягъалмишди гъулхнийи. Хъа гьякьикьат фициб шулаш, гъи мюгьталди ва хажалатниинди лигурахьа. Думу гьяракатар мукьан вахтназ гьирифур дупну шлин фикир вуйи? Натижайиъ гъуздар анжагъ жигьиларин кьатI гъахьи уьмрар гъахьну.
Душваъ айи ислягь халкьар душмандихьан дюрхну, учв кечмиш гъахьивал дугъан гъарашугъарира тасдикь гъапIну. Аьхиримжи ражари отпускдиз дуфну кьяляхъ гъягърури дугъу узуз, гъюрза дупну, гаф тувнийзуз…Хайлиндар чпин хизанарихьна сакьат духьну хътакура. Сакьатди вушра думу гъафнийиш…

 
Учу 2019-пи йисан авгъуст вазли эвленмиш гъахьнийча. Дугъу йиз хатур ккибтну гьичра кIваинди дарзуз: Мурадхан гьадмукьан хизандин гъайгъу кайир вуйи. Фуну месэла гъабхьишра, гьял апIуйи.
Мурадханди гъуллугънан буржи тамам апIурайи вахтна, жвуван Ватандиз, ислягь халкьдин гележегдиз мясляаьт тувбан шилнаъди ич хизандин чирагъ, гьяйифки, бахтавар гележег балгбакан аку хиялар кIваъ имиди, кьатI гъабхьну. Узуз думу гьар вахтна Игит вуйзуз, игитвалиинди уьмрианра гъушну. Дугъахъди апIуз ккимбу ич гафар гьамус, дугъан шиклиз лигури, кIван деринариъ ашкар апIураза», - ктибтура, улариин нивгъ алди, Мурадхандин уьмрин юлдши.
Мурадхан ТIаибов ЦIанитI гъулаъ фаркьат дапIна.

 
Дявдин майднариъ тафавутлу хьпаз лигну, Мурадхан ТIаибовдин гьунарар миржиб ражари лишанлу гъапIнийи. Думу Жуковдин, Суворовдин ччвурнахъ хъайи, «Дирбаш’вализ», «Женгнан дуствал мюгькам апIбаз лигну», «Женгариъ тафавутлу хьпаз лигну», «Хусуси метлеб айи операцияйин иштиракчи» ва хъана жара медалариз лайикьлу гъахьнийи. Дявдин гъуллугъ игитвалиинди тамам апIури уьмриан гъушу Мурадхан ТIаибовдиз улихьна йигъари Урусатдин Президентдин Указдиинди Кьягьялвалин орденра тувну. Орден Хив райондин глава Ярмет Ярметовди дугъан адашдихьна гъурубкьну.
Хусуси метлеб айи операцияйиъ уьмриан гъушу дугъкан вуйи фикир чIивиди уьбхбан бадали, багъри райондин ругариин лазим вуйи серенжемар кьабул апIрувалиин инанмиш шулухьа.
Аьлава апIурза. Гьюкуматди гъи мициб гьунарниинди уьмриан гъушу ватандашарин хизанариз саб жерге кюмекар тувбан жавабдарвал чаина гъадабгъна. Амма, дарпиди гъибтуз шулдарзухьан, саб жюрейинра я кюмекнахьан, я орденарихьан жигьил дишагьлийириз уьмрин юлдшар, абйир-бабариз чпин веледар эвез апIуз удукьруб дар! Гъит ихь жигьилари чпин уьмрар фида дапIну улупу гьунарар гьавайиди гъюдудучIври! Гъит ихь ватанпервер насларин жергйир хъанара яркьу духьну, уьлкейиъ укIу завари ва бицIидарин аьлхъбан шаду сесери агъавал апIри! Мурадхан Гюлмурадовичдиз женнет кьисмат ибшри, ва сарун гьич саб хизандизра мициб хажалат дярябкъри.

 
Машгьур шаир Фазу Аьлиевайи гъапиганси, «Гюлле, наънан гъитIибхишра, дадайин кIвак ккубкIру». Гъит му гафарин багьалували инсаниятдиз, иллагьки саб жерге гьюкумдрариз, бегьем тясир туври ва дадйирин юкIвар гюллдихь гьирчувал дербккри!