(«Асфальтдиин кюкйир» повестдиан чIукI)

Гьюсейн Гьюсейнов

– Варжбан гъапунзавуз, бицIидарин кIуллан гъуншйириз, гъуландариз гиран макадапIан кIури, хъа яв мелз ярхиб вуяв. Аьхир дидин кIуллан йизна яв гъябхъиди, – гьамци улхуру Нежеф хпирихъди, хябяхъган ляхниан эргну гъафир. Учв гъюдли хасиятнан адми, жарариз гиран кадапIуз даккнир, думу хпири апIурайи тIулариин гьичра рази дайи, хпири гъунши-гъуландарихъди апIру гъалмагълари му бегьем инжиг апIурайи, хъа аьхиримжи вахтари думу бегьем аьсси хьуз хъюгъру. Дугъаз, чав хъюлан зегьметну хъатIабццур, хпириина гьюжум апIур кIури, гучIурайи. Чав чаз сабур тувуз чалишмиш шуйи, анжагъ Нуржигьанди балин кIуллан йигъан саб сес адапIуйи. Магьа гъира думу, майдандиъ Аьзиздихъди хъади гъаши бицIидарин варидарин абйир-бабарихъди гъалмагълар дапIну, дуфна. Лик илибтIну дахънайи балин гъвалахъ хъайи Нуржигьандин улариан нивгъар ва жандиан хъял кам дубхьнадайи.

– Увуз яв велед елли ккундарвуз, – кIуру дугъу жилириз, – гьаз уву душну думу Ниъматдихъди гъулхундарва? Дугъан тIанкь хьуз ужудари хъизигну яв бай гъяриъ итну, ягъчIвур манат тувну гъадабгъу велосипед тикйир гъапIну, хъа уву фаракьатди хулаъ дуснава.
– Увухъ хъебехъиш, узу вари гъуландарихьна душман апIарва, инсанаригъ вердиш даршир, – Нежефдин жандиъ хъял гъизгъин шулайи, дидиз рякъ тувуз даккунди, сабур апIуз чалишмиш шулайи, хъа хпирин гафари дугъан жинар хъанара ккиркьрайи. Аьхир дугъу кIуру:
– Гизаф лагълагъар апIури, узу инжиг мапIан!
– Узуз яв гуж удубкьур, аьгъязуз.
– Гъапизаки, уьлчIюбкь яв мучIмучI! – гъазаблу гъаши Нежеф хпириина алжагъуру, анжагъ Султанат, дишла ликриина гъудужвну, дугъанна Нуржигьандин арайиъ дугъужвуру:
– Миннат ибшривуз, гъадаш, гъалмагъал мапIанай. Тахсир йизуб ву, йивурушра, узуз йив, гелинбажийик мукучан.
Нуржигьанди Султанатдизра хайлин кьутIкьли гафар гъапнийи, мидиз дилигди, шуру дугъаз гаф хътабгъундар, арайиъ улхуб дарибшри кIури; гьаци вушра, Нуржигьандин юкIв сикинди дар, шураз хъана агьрар апIуру:
– Гьаму увусдар арццу ушвар себеб духьну, гьамцдар ляхнар шулу гьа. Му бай маиф гъашиш, узу мугъкан гьапIру?
– БицIидар иццру шули, алдакури аьдат ву. Мугъаз фу ккунди аш, фу бала гъадабгънаш, аьгъдарзуз, – кIури, Нежеф хъял кади хул’ан удучIвуру.

Аьхю шулайи Аьзиз дадайин хасиятнан гъавриъ ахъру ва дидкан шлубкьан мянфяаьт ктабгъуз чалишмиш хьуз хъюгъру: мугъан варитIан гужли яракь ишуб шулу; бай ишури гъяркъю Нуржигьандин жандиъ ифи убхьуз хъюбгъюйи, варис-мирас, гъуни-гъунши аьгъю шулдайи, бай бадали вари имбудар саб кьулиин дивуз гьязур вуйи.
– Мелзналан чIуру гаф хърибчури, хилариинди чIуру ляхнар апIури, инсанариз гиранар кадауб гъулай ляхин ву, амма дицдар гьяракатари уж’вал хурдар. Инсандиз хуш гафну ва ужувлан ляхнари хайир хуру. Гьаци чалишмиш хьну ккунду. Увуси ваъ, – кIури шуйи Нежефди хасиятсуз хпириз.
– Варидарин юкIвар бахилвали арцIна, фуж ву уж’вал аьгъю шлур? – жаваб шуйи дугъаз Нуржигьандин.
– Жарадарин бахилвал ухди рябкъюрувуз, хъа явуб – ваъ. Гъуншдин бицIир ихь гьяятдизди гъафиш, гьарай ипрува. Гъуншйири, лиг, ихьуриз фициб гьюрмат апIураш. Шлин кIваъ артухъ бахилвал а?

Анжагъ Нуржигьандиз фукIа субут апIуб читин вуйи. Балин ужудар ва харжи тIалабар гьуркIри, пул туври, – «дадайи увуз гьаму убжидиза, гьатму гъадабгъидиза», – кIури, рази ктаури, дадайи бицIирин интIивалариз рякъ ачмиш апIуйи. Натижайиъ ишури, дахъну диргъури, гьарзакарвалар апIури, бали чаз ккуниб тамам апIуз аьхюдар мажбур апIуйи. Мектебдиз гъягъюз хъюгъхъан, дугъан хасият хъана читин шулу: эгер чан юлдшарин, ясана мялимдин терефнаан чак жизби даккнишин кубкIиш, ишури хулаз жаргъуйи. Дадара, уьчIюбгъну гъилинж, гьамлин мектебдиз диш шуйи; гъитIибккну гъалмагъал, чан юкIв фаракьат дапIну, хулаз гъюйи, хлихъди байра хъади, дарсар гьеле ккудукIундаршра. Мялимари дугъан улхбариз фикир туври имдайи ва дугъаз тай шулдайи, уччвуб гафнахъди гъазаблу дишагьли гъаврикк ккауз чалишмиш шуйи. Миди гьюрслу духьнайи дишагьлийин гъазаб хъана гъизгъин апIуйи: чан метлеб тамам дархьиб гьисс апIури, кIваъ хъял убхьури, думу кьяляхъ хъадакуйи.

Мялимар гъавриъ айи: Аьзиздиз асас фикир тувну ккунду, гьаз гъапиш дугъан пис гъиллигъар гъюбахъ-гъюбахъ гужал, хъа хасият пис шулайи: чахь артухъ ручка хьашра, юлдшихьна ручка тувурдар, кьиматнан кIуллан мялимарихъди гьюжатар апIуз гъудубгъну, чав думукьан дикъатниинди урхрур даршра, жарари гъадабгъу ужуб кьиматниин бахилвал апIуру, партайин гизафсиб пай чав дибисну, юлдаш гъирагъдиина алдауз чалишмиш шулу; учв жандкин тмундартIан ягълир вушра, улихь деуз ккунду, жарадарин тахсрар ашкар апIури, чандар ккеркуз чалишмиш шулу. Урхурайирин му гъиллигъари мялимар гизаф инжиг апIурайи, ва му бай айи классдин регьбер, кми-кмиди Аьзиздин хулаз гъягъюри, дугъан абйир-бабарихъди важиблу сюгьбатар гъахуз мажбур гъахьну.

Аьзиздин самблин кIакI Нуржигьандин хлиъ айиб Гьябиб мялимдиз ухдитIан ашкар вуйи, гьаддиз думу сифтена-сифте дишагьлийихъди ляхин гъабхуз чалишмиш шулу. Гьябиб мялимди чаз аьгъю юкьуб мессеб дишагьлийиз ктубхуру, анжагъ дугъаз чан гафари дишагьлийиз тясир дарапIрайиб рябкъюрайи. Табиаьтдиз дарман вуйи хьадукран мархьлин марцци цIадлар гъарзарин чIвакIи машарикан фици мянфяаьтсузди кудурзну гъягъюруш, Нуржигьандин дилибхбаан кют дубхьнайи аькьвликан мялимдин дерин фикрар кайи гафар гьаци ктахьуйи. Мицдар ягъурсуз сюгьбатарин кьяляхъ Гьябиб мялим, тахсир чануб гьисаб апIури, кур-пашманди кьяляхъ хътакури шуйи: «Лазим вуйи, гюгьюлиз тясир апIру гафар гъидихъдарвуз, Гьябиб. Набшди хъа яв тажруба? Гьаз вухъа халкьдин арайиъ айи яв тяриф, яв ад? Фу ву дурарин кьимат, эгер савадсуз сар дишагьлира яв зиин гъалиб шулуш?».

Саб ражну гьамцдар гъагъи фикрарикк ккахънайи мялимдиз Нежеф рас шулу; Нежеф чан бригадайи ляхин апIурайи хутIларилан илтIикIну гъюрайир вуйи, дугъан шамкка ва плашдин гъюнар, гьацира улчIвмар ва сумпларра кмиди бушу тузру ругъу дапIнайи. Гьябиб мялимди чан фикрарикан, Нуржигьандихъди гъахьи мянфяаьтсуз сюгьбатарикан дугъаз ктибтуру; Нежефди, кIул хъапIри, учв мялимди кIурайибдин гъавриъ ахърайиб мялум апIуру. Дугъаз аьгъя: Гьябиб мялимди кIурайиб дугъри ву, Нуржигьанди деетурайи нукьсанари бализ чIуру тясир апIура, амма думу ляхниз лигуз Нежефдиз вахт бихъурадар. Думу бригадайиз регьбервал апIури гвачIиндин ахсрарихъан хябяхъдин мучIушназкьан чюллериъ шулу. Нежеф учвра хуш хасиятнан жямяаьтлугъ адми, дюзвал ккуни кас вуйи, амма гъюдли хасиятну вуйиб вуйибси пуз манигъвал апIурдайи. Хъа хпир дицир дар: аьхиримжи вахтари дишагьли зарбди дигиш гъахьну, тямягькарвал, бахилвал, ялгъуз чан хайир ккун апIувал артухъ шулу. «Жарадариз айиб узуз гьаз хьибдар? Узу дурартIан усал шив вуйин?» – кIуру гафар дугъан мелзналан гизаф ерхьуз хъюгъру. Гъубшу вазли гъуншйири телевизор гъадабгъну, ва йишвну дурарин хулаз телевизориз лигуз баяр-шубар уч шули гъахьну, мультфильмариз тамаши апIуз кIури. Гъуншийин бай Ризайи Аьзизра хъади гъушну. Мидкан хъял гъафи Нуржигьанди Аьзиздиз ижмиди хъжагъуру, хъа йигъан юлдшиз гъач кIури гъафи Ризайизра чIигъар апIуру: «Дург гьамлин! Лазим дар дугъаз ичв телевизор. Чан ади вуш, лигур, дарш ккебехъну дусур». Элгьет йигъан ахсрарин вахтна гъудужвну, Нуржигьан ахъиъ айи хюни базариз хъапIну гъягъюру ва, сифте гъапи кьиматназ хюни масу тувну, думу пулихъ телевизор гъадабгъну, хулаз хъадакуру.

– Гьамус телевизорра хараб гъабхьну, баяр-шубар кIуруш кьюб литр вушра никкдихьанна гъахьну, – дердер апIуру Нежефди Гьябиб мялимдиз.
– Нуржигьан, пухьа, дигиш апIуз читин ву, – гъапну Гьябиб мялимди, – амма чарасуз балин гъайгъу зигну ккунду. Закур-саритI, думу аьхю уьмриъ учIвиган, дугъкан фицир адми кудучIвишра, жавабдарвал ихь гардандихъ гъубзру. Читинвалар рас гъашиган, дугъаз гъагъиди алабхъиди.
Гьябиб мялимдин гафарин Нежеф гъавриъ айи, дугъу гъапну:
– БицIидихъанмина хпири бай терсди вердиш апIура. Уччвуб гафниинди гизаф гъапунза, амма хъана чав кIурубтIан апIурадар. Аьхир чIуру маш апIуз мажбур гъахьунзу, вушра гьар вахтна жвуван хулаъ гъалмагъал ади ккун шулдар. Хъа уву кIурубра дюз ву. Читин хьуз хьибди, амма, мидиз дилигди, бализ тербия тувбан ляхниз фикир тувну ккунду.

Бай аьхю шули, дугъак кайи пис хасиятарра артухъ шулайи, дугъан жвувперествалин тIулар ашкарди рякъюрайи. Хьадан тятIилар улукьиган, мектебдин заан классариъ урхурайи баяр-шубарикан гьясилвалин бригада тешкил апIуйи. Баяр-шубар совхоздин хутIлариъ, багълариъ, бистнариъ чпихьан удукьру ляхнар апIбиин машгъул шуйи. Аьзиз му бригадайиъди ляхниз гъягъруган, Нуржигьанди бализ ицци-ужубдикан – гъубхьу йиккун аьхю тикйир, гъурхьу муртйир, шурйир, цIикбин чIукIар ва жара чахьан шлу иццишнар – ивну, аьхю бухча дюзмиш апIуйи, кьяляхъди кIурира шуйи:
– Лиг гьа, саризра мутуван. Вари уву ипIин.
Лисундин вахтна вари уьлиз хъадакуйи, баяр-шубар вари сатIиди, гергми яркьу суфра албагну, гьар касди чахь хьайиб арайиз адабгъуйи: шли мас, шли муртйир, шли чIиргъин, шли хагана али ягълу лаваш, шли фукIара гъафун хъадру ттернин уьл… Вари саб духьну, шадди, зарафатар апIури, аьлхъюри, иштагьниинди ушв гьибтуйи. Анжагъ сар Аьзиз юлдшаригъди шулдайи, думу рукчарихъ, ясана саб гьарин кьаблихъ жаради, саризра дярякъруганси, деъну, ва чан бухчайигъ гъяйиб ипIури шуйи. Саб ражну гьамциб вахтна душвахьна Нежеф рас шулу, ва дугъаз жаради уьл ипIурайи чан бай рякъюру.

Хъял гъафири, дугъу, балин ибхъан дибисну, духну, юлдшаригъ гъитру:
– Гьамраригъди сатIиди гъуз, ялгъузгезен кIирихъ!
Баяр-шубари гьарури чпихь хьайибдикан юлдшаризра капIри, саб суфрайихъ саринуб тмунуринубдихьан жара дарапIри, уртагъди ипIури шуйи, анжагъ Аьзиздин бухчайигъ гъяйибдихьинди сарира хил гьачIабккундар.
Гьадму йишван Нежефдин хулаъ гъабши улхуб гьациб дережайиз гъафнийики, Нуржигьанди абайин хулаз удучIвну гъягъбиинди жилириз гучIар ккауз кьаст гъапIну. Нежефди аьхир гъапну:
– Аьгъявуз фу вуш, хпир? Эгер гьаму яшнахъна хъуркьну, шубур веледдин баб духьну, гьамус яв гъир’ятну удучIвну гъягъюб кьабул апIуруш, гъудужв, гъарах.
Нуржигьан мюгьтал гъахьну. Жилирин гъюдли хасият аьгъяди, дугъан терефнаан мициб кьатI’и гаф гюзет апIурадайи, анжагъ, чан гафналан улдучIвуз даккунди, зарбди раккнар чпи-чипкан йивну, хул’ан удучIвуру ва дишла мучIушнан хабаригъ гъяхъру. КIваъ мучIушнан гучI абхънашра, абайин хулаз читинвалиинди рякъ абгуру. Му дар-дару вахтна чан риш дуфну гъяркъю Пержигьан баб тяжуб шулу:
– Му фу вахт ву, Нуржигьан? ФукIара гъабшиб айин дарш? БицIидар фици вуяв?

Нуржигьанди гьял-гьик’ят ктибтуру. Му гъеебхьу Пержигьандин нафс тюнт шулу:
– Эй деллу! Уву фу бала гъадабгънава? Жарадар яш хьпахъ аькьюллу шул. Яв аькьюл завариз гъизигуннив? Фу гъабхьунвуз? Яв гъалмагълари халкьдин ушвниъ ахънаву. Начу адмийиригъна гъюдючIвуз даршули аза, уву себеб духьну. Уву гюрюм жилариз зигриву!
Межид аба, кавалигъан гъидиржну, сюбгьнарин кIару цIур тIубаригъан апIури, пичрахъ дахънайи ва чан жигьил вахтар кIваина хурайи; кьабириз тIагъруди вуйи, жара апIру ляхин адайи. Фу ляхин хьибдихъа кьаби касдин, чавра йишвандин вахтна? Пержигьандин хъял кади шураз кIурайи гафар гъеерхьиган ва шуран машар-кIулар дучIурхнади гъяркъиган, кьабир варибдин гъавриъ ахъру. Саб вахтназкьан му, лизи сакълилан хил алдатури ва Аллагь-Аллагь кIури, гъузру, хъасин кьабидарик даршлу кIубанвалиинди кавал гъирагъдиз гатIабхьуру ва ликри гъудужвуру, цалик, ружайин гъвалахъ, кебхнайи кюгьне гъирмажиз хил гьачIабккуру. Чан кьуцIни заманйириъ айгъур гьяйвнин гъваллан фици кдатурийиш, гьаци шубуб ражари Нуржигьандин йирфарилан гъирмаж гъюру.

– Гъузруш, гъуз яв харабайиъ, хуйин риш ху, дарш йикI! – кIуру.
Гъирмажин учIврушин кьялариин гьисс апIури, Нуржигьан хъана мучIушнаъди хулаз хътакуз мажбур шулу. Хюл гъипIу гатуси, чав зарбди хъерхьу раккнар явашди тIаъну, келимара даркIури, хулаъ учIвру ва гьаци сарун чIалла даркIури, хинкIар апIуз йигьаг иливуру.
Хпир хулаз хъадакхъан, Нежефди, хъял кадарди, паргар сесниинди дугъаз кIуру:
– Уччвуди фикир тув, йиз ужур, узу кIуру гафариз. Лиг, ихь кIюгъял вуйи балкан фуж ктучIвураш. Фициб бахил юкIв, чIуру хасиятар дугъак киршну аш. Мурар вари йизна яв тахсрар ву. Гъийилантина, лиг, кIуразавуз: эгер узу кIуру саягъниинди баяр-шубар вердиш дарапIиш, ихь ара бегьем чIюбгъидива.