Гюльнара Мягьямедова
Краснодар шагьриъ ерлемиш дубхьнайи «Краснодар» парк (думу гизафдариз Галицкийдин парк ччвурнаккди мялум ву) шагьрин ва региондин табиаьтдин утканвалин, инсандин хиларихьан арайиз хуз шлу культурайин объектарин варитIан машгьур йишв ву. Чан утканвалиинди думу паркдихьан, Урусатдинси, варидюн’яйинра варитIан уткан паркарихьди талитназ удубчIвуз шулу. Гьеле думу парк дапIну ккудубкIнадар, душваъ гьар йисан цIийи пай ачмиш апIура.
Паркдиъ Японский багъдин гъаншариъ, Дифарин парк ккебгъру йишвахь, Жил хабаъ тIапIнайи дишагьлийин аьхю скульптура дивна. Думу скульптурайиз лигруган, дюн’я ухьуз жвуван багъри веледси багьа вуйиваликан хиялар гъюру. Ихь жилизра багъри веледдизси хъайивал лазим ву. Амма ухьу яшамиш шулайи ихь жилиз апIурайи хъайивал лап цIиб вуйихь.
Йислан-йисаз инсандин яшайишдин натижайиъ жилин аьгьвалат чIур шула: аьхю мархьари, микIар-кулкари, жилар тIурччвували ихь гафар субут апIура. Шли-вуш пуз мумкин ву, кюгьне вахтарира дицисдар гьавйир шули гъахьну. Ав, дици кIурударра дюз ву, жара деврариъра харжи гьавйир гъахьну шул, хъа аьлимарин улупбариинди, аьхиримжи варж йисандин арайиъ жилиин дигиш’валар гьяракатниинди шула.
22-пи апрели къайд апIру Жилин йигъ варихалкьарин экологияйин (табиаьтдин марццивалин) машквар ву. Машквран асас метлеб экологияйин месэлйирихьна инсанарин фикир жалб апIуб ва табиаьт уьбхбан женгнаъ агьалйир сатIи апIуб ву. Гьар йисан Жилин йигъ саб месэлайиз бахш апIури шулу: 2026-пи йисандин 22-пи апрель «Ихь кьувват, ихь планета» девиздиккди гъябгъюра.
Аьхиримжи йисари ихь жилиин табиаьтдин гьавйир гьяракатниинди дигиш шула. Аьлимарин улупбариинди, 1850-пи йисхъанмина жилиин кьялан температура цIи-цIибди за шула, ва варж йисандин арайиъ температура Цельсияйин 1,2 градус за дубхьна. XX аьсрин гьацIкьял’анмина гьавйирин зонйирин сяргьятар полюсариз багахь шула, хъа Кафари полушарийдин кьялан широтйириъ аьхиримжи 10 йисан набататар ухди аьхю шлу вахт кьюд йигъанди ярхи дубхьна. Урусатдин Федерацияйин тартиб апIурайи ругариин гъулан мяишатдин культурйир манишнахъди тямин апIуб артухъ дубхьна.
2019-пи йисан пишекрари атмосферайиъ 800 агъзур йисан дархьибкьан гизаф парникарин газар уч духьнайивал гьисабназ гъадабгънийи. Арктикайиъ айи мирккарикан улхуруш, дурарин кьадар 20% цIиб дубхьна.
Гьавйир дигиш хьувалин себебар табиидар вуди хьуз мумкин ву, мисалназ, ригъди туврайи манишин дигиш хьуб, вулканар утIурччвуб, метеоритар ахьуб… Амма, аьлимарин фикриинди, жилин табиаьт дигиш хьпан асас себеб инсанарин яшайидин ляхнар ву. Думу ляхнари, Жилиин леэф илипнайиси, манишин дебккра. Думу «леъфи» планета мичIал хьуз гъитрадар ва жил парникдикк ккайиси дебккра.
Инсанарин жавабдарвалиинди табиаьтдин гьавйир дигиш хьувал пишекрари швнуб-саб йишваз пай апIура. Магьа дурар:
жилиин инсанари гьясил апIурайи электричествойин 60% жилин мяднариан адагъурайи девлетар ургувалилан гъюра.
Нафт, ритнин гъван ва газ дараматар тикмиш апIуз, алахьру палтар, ипIру-убхъру сурсатар арайиз хуз, мяднарикан мянфяаьт ктабгъуз ишлетмиш апIура.
Гьар йисан хулар тикмиш апIбан, хярар-хутIлар хъаъбан бадали, 12 миллион гектар яркврар утIукъура. Яркврар утIукъбаан атмосферайиъ углекислый газ дибрисри ва кислород арайиз дархури гъубзра.
Транспорт либхуб парник жюре газар арайиз хру асас гьяракат ву, фицики аьхюну пай машинар, гимйир, самолетар бензин, дизель, керосин убгури лихурайидар ву.
Лап гизаф энергия парчйир, палат, пластик ва техника арайиз хруган харж шулу.
Табиаьтдин гьавйир дигиш хьувализ аьлимари гизаф фикир тувра. Гьаддиз 2009-пи йисан варидюн’яйин аьлимарин тешкилатди вари халкьдин улихь гьавайин кьялан температура кьюб градусдиинди цIиб апIбан месэла дивну. Даршиш дюн’яйин кафари ва кьибла полюсариъ айи мирккар ерцIували арайиан адабгъуз даршлу зарарихъна хуру. Атмосферайиъ энергия уч хьувалиан хатIалу гьавйир арайиз гъюру: микIар ва кулкар, аьхю мархьар-селлер, гизаф манишин ва учIвру аязар. Думуган табиаьтдин цIийи гьавйир кьабул апIуз даршлу нахшрар йихиди, набататар чIур хьиди, жан али шей’арин жюрбежюрвал кам хьибди. Марцци штун ва ипIру-убхъру сурсатдин кьитвалиан хулан гьяйванатар, балугъар, гъулан мяишатдин набататар аьжуз гьялназ гъиди.
Саб жюрейинра витаминар ктру ипIрубдиан ва чиркин дубхьнайи гьавайиан жюрбежюр уьзрар арайиз гъиди.
Жилиин яшамиш хьуз даршлу йишвар-ругар артухъ хьиди. Аьлимарин гафариинди, 2100-пи йисаз Ближний Востокдин бязи уьлкйириъ яшамиш хьуз даршули хьибди, фицики, йигъандин температура Цельсийин 74 градусдиина манишниина удубчIвиди.
Табиаьтдин гьавйир дигиш хьувал саб гьюкуматдин вая садар аьлимарин месэла дар, гьаддиз думу месэла вари уьлкйирин сатIи вуйи кьувватниинди гьял дапIну ккунду. 2015-пи йисан Париждиъ кIули гъубшу конференцияйиъ уч духьнайи аьлимари жилиин температурайин кьадар кьюб градусдин ис апIуз мажбурнама гъадабгъну. Гьамус гьюкуматари энергетикайин цIийи технологйир адагъура, табиаьт уьбхбан цIийи къанунар кьабул апIура, фермерарин ерли мяишатариз кюмек тувра, экология жигьат инфраструктура артмиш апIбаз пулин дакьатар жара апIура.
Гьарсар касди табиаьтдин марццивал бадали гъабхурайи женгнак пай кивуб важиблу ву. Ухьхьан гьарсарихьан жилиин ужуб гьава уьбхбаъ иштирак хьуз шулу. Думу пай кивбан бадали, гьарсар кас ужудар гъиллигъар хъайир хьуб лазим ву: хъархъвас жара апIуб, электроэнергия ва шид гизаф харж дарапIуб, пластик цIибди ишлетмиш апIуб, яягъди лицуб, артухъди велосипед ишлетмиш апIуб.
Гьаму ляхнар читиндар вуйинхъа?!
