Гюльнара Мягьямедова
1989-пи йисан 15-пи феврали, Афгъанистандиъ гъахьи яракьлу женгариъ саки 10 йисан иштирак духьну, Советарин Армияйин аьхиримжи кьушмар кьяляхъ гъафнийи. Дидхъанмина магьа 37 йис тамам гъабхьну. 15-пи февраль Ватандихьан ярхла ругариин чпин гъуллугънан вазифа тамам апIури гъийиху эскрарин гьюрмат уьбхру йигъ вуди къайд апIура.
1978-пи йисан 27-пи апрели Афгъанистандиъ гьюкмин кIулиз Халкьдинна демократвалин социалист партия гъафнийи. ЦIийи правительствойи Советарин Союздихъди дуствалин, дугъри гъуншивалин ва аьлакьйир дерккбан йикьрар гъийитIнийи. ЦIийи правительствойин ва Мугьяммад Таракийин политикайихъди рази дарувал улупури, уьлкейин айитI исламдин оппозицияйихъди яракьлу гъярхьувалар шули, ватандаш дяви ккебгънийи. Гъярхьуваларин натижайиъ Мугьяммад Тараки ултIуккну, 1979-пи йисан гьюкмин кIулиз Гьяфизулла Амин гъафнийи, амма аьгьвалат имбубсан гъати хьуз хъюбгънийи.
1979-пи йисан 12-пи декабри, Афгъанистандин правительство кьушмарин кюмек ккун апIури швнуб-саб ражари илтIикIбан кьяляхъ, КПСС-дин ЦК-йин Генеральный секретарь Леонид Брежневди ва КПСС-дин ЦК-йин хусуси метлеб айи комиссияйи Афгъанистандиз, дуствалин афгъан халкьдиз ватанересвалин кюмек тувуб метлеб вуди, Советарин Армияйин кьушмар гьаъбан гьякьнаан къарар адабгънийи. 1979-пи йисан 24-пи декабри СССР-ин оборонайин министр Дмитрий Устиновди къарарнин къул гъизигнийи.
25-пи декабри Афгъанистандиз советарин кьушмар гъюз хъюгънийи: 108-пи мотострелковый дивизияйин эскрар, Амударья ниркан кудучIвну, Афгъанистандин меркез Кабулиз рякъюъ учIвну, хъа завунна десантдин 103-пи дивизияйин дявдинна транспортдин самолетар думу уьлкейин заварин сяргьятарилан улдучIвнийи.
Советарин кьушмарин улихь хайлин месэлйир дивнийи: важиблу объектар уьрхюб, уьлкейин сяргьятар мюгькам апIуб, Афгъанистандин армияйиз пишекрар гьязур апIуб. Улихь дивнайи месэлйир жарадар вушра, 1980-пи йисан Советарин кьушмарин моджахедарихъди вуйи яракьлу гъярхьувалар кми-кмиди арайиз гъюз хъюгънийи, хъа цIиб вахтналан дурар дявдин яркьу женгариз илтIикIнийи.
Советарин Союздиъ перестройкайин вахтар ккергъиган, уькейин кIулиъ айидари Афгъанистандиъ айи ихь кьушмарин кьадар яваш-явашди цIиб апIбан къарар кьабул гъапIнийи. 1986-пи йисан февралин вазли КПСС-дин ЦК-йин генеральный секретарь Михаил Горбачевди Афгъанистандин правительствойихъди сатIиди думу уьлкейиан советарин кьушмар адаъбан план гьязур апIурайиваликан гъапнийи. 1986-пи йисан сентябрин вазлиз сабпи 6 полк СССР-ин ругариина кьяляхъ гъафнийи.
1988-пи йисан 14-пи апрели Женевайиъ ООН-дин кюмекниинди, США ва СССР иштирак вуди Пакистандин ва Афгъанистандин арайиъ гъахьи мясляаьтарин кьяляхъ афгъандин кризис гьял апIбан йикьрариин къулар гъизигнийи. Думу йикьрариз асас вуди, 9 вазлин арайиъ Афгъанистандиан советарин кьушмар адаъну ккундийи.
1988-пи йисан 15-пи августдиз Афгъанистандиъ айи ихь кьушмарин кьадар кьюб ражари цIиб гъабхьнийи, хъа 1989-пи йисан 15-пи феврали советарин кьушмарин аьхиримжи 40-пи армияйин командующий, генерал-лейтенант Борис Громов ва сяргьятар уьрхюрайи эскрар Афгъанистандиан удучIвнийи.
Саки 10 йисандин арайиъ Афгъанистандиъ гъуллугъ гъапIу Советарин Союздин 620 агъзур ватандашдикан 500 агъзуртIан артухъ дявдин женгариъ иштирак гъахьну. Думу кьадарнакан 15 агъзур кас гъийихнийи.
Афгъанистандиъ гъуллугъ гъапIу 200 агъзурилан зиина эскрар ва офицерар, душваъ гъилиху жара гъуллугъарин вакилар Советарин Союздин орденарин ва медаларин сагьибар гъахьну. Ватандин гъирагъдиъ чпин гъуллугънан вазифйир тамам апIруган кьягьялвал ва игитвал улупу 86 офицериз ва эскриз Советарин Союздин Игит ччвур тувну (25-риз – йикIбан кьяляхъ).
Оборонайин министерствойин улупбариинди, Ватандин Аьхю дяви ккудубкIбан кьяляхъ 1,5 миллион Урусатдин ватандашар уьлкейин гъирагъдиъ 30-рилан зиина дявдин гъярхьувалариъ иштирак гъахьну. Дурарикан 25 агъзуриинакьан гъийихну.
Эскервалин гъуллугънаъ айидар Кореяйиъ, Вьетнамдиъ, Сирияйиъ, Египетдиъ, Мозамбикдиъ, Анголайиъ, Эфиопияйиъ, Никарагуайиъ ва Кубайиъ гъати женгариъ иштирак гъахьну. Урусатдин эскрар гьацира СССР-ин республикйир вуди гъахьи йишвариъ гъярхьувалар яваш апIбан гьядисйириъ ва гьацира Югославияйиъ, Абхазияйиъ, Кьибла Осетияйиъ ислягьвал дебккру кьувватарин дахилнаъди иштирак гъахьну.
Гьаддиз, 15-пи февраль саб Афгъанистандиъ ваъ, хъа харижи уьлкйириъра чпин эскервалин буржи тамам гъапIу ватандашарин йигъ ву.
