Зубайдат Шябанова
Улубкьу 2026-пи йис ихь уьлкейиъ Урусатдин халкьарин рюгьнан сабвалин ва албагувалин йисси мялум дапIна. Му гьаци лишан бадали мялум гъапIуб дар. Ихь халкьарин сабвалихъ багьалу тарих ва гьадрархру тарихи гужли далилар хъа. Вари дюн’яйиз Урусат аьсрариинди чпин кюгьне аьдатар ва тарих уьбхюрайи, албагу чвйирси айи хайлин халкьар яшамиш шулайи вилаятси машгьур ву.
Мисал вуди гъадабгъурхьа Дагъустан. Ихь республика Урусатдин жара регионариз халкьарин албагувалин ва сабвалин намуна ву. Мушваъ, саб бицIи йишв’ин агъзрариинди йисари багъри чвйирси албагну, йицIбариинди жюрбежюр миллетар яшамиш шула. Дагъустандин халкьари кIуруганси, «мушваъ вари чиб-чпиз кюмекназ гъюру». Дагъустандин халкьарин сабвал дагълу чюллериъ сатIиди гъабхури гъахьи ляхнариъ, багъри ругар душмнарихьан уьрхюрайи женгариъ, саб-сабдиз ухшар ади ккутIуз гъидритрайи аьдатариъ, уьмуми машкврариъ гужал гъабхьну. Хъа хяларихьна вуйи гьюрмат республикайиъ лапра аьхюб вуйиваликан аьсрар улихьна дидикIнайи китабари субут апIура.
Дагъустандин миллетарин сабвал жюрбежюр халкьарин вакилари сатIиди хал-хизан ккебгъбахъди аьлакьалу дюшюшарира тасдикь апIура. Урусатдин жара регионариъси, Дагъустандиъра жюрбежюр миллетарин вакилари чиб-чпиз кьабул духьну, хизан ккебгърайивал гъи аьдати ляхниз илтIибкIна. Дицистар хизанарин столихъ, табасарандин афрарси, дарги халкьдин милли хурагарикан вуйи цIикбарра рякъидичвуз. Хъа бязи хизанарин бицIидари дадайинси, адашдин чIалра дудубгъну шулу.
Каспийск шагьриъ йиз гъуншдиин али саб хизандиъ шубуб миллетдин вакилар яшамиш шула. Калимат учв табасаран дишагьли, хъа дугъан жилир Мягьямадрасул дарги халкьдин вакил ву. Дурариз кьюр бай ва сар риш а. Кьюрид баярихь авар шубар хьа, хъа риш табасаран бализ швуваз гъушну. Калиматдин ва Мягьямадрасулин хизандихъди вари гъушйир таниш вуди 20 йистIан артухъ вуйич. Дурарин веледарра ич улихь аьхю гъахьну. Саб ражарикьан дурарин арайиъ наразивал ади вая дурари сар-сариз тягьна йивру гаф кIури, учуз гъеебхьундарчуз. Калимат учв ужуб хасият хъайи, сабурлу аьдати дагълу дишагьли ву. Дугъаз хизандин мясляаьт ва гъуншйирин арайиъ дуствал уьбхюз аьгъя. Саки вари дагъустандин дишагьлийир Калиматдиз ухшар ву. Хъа жиларин ва баярин хасиятнакан жаради дарпишра, дурарин ватанпервервал ухьуз гъи уьлкейин маракьар уьрхюрайидари улупура. Дявдин чюлиъ хайлин дагъустан баяри, чпин дуст ва гъвалахъ хъайи эскер уьрхюри, чпин жанар фида гъапIну.
Халкьдин сабвалин йисан узуз Дагъустандин милли чIалариинди чапдиан удучIвурайи газатарин редакцйирин коллективариканра кьюб гаф пуз ккундузуз. Ав, халкьарин сабваликан, дустваликан пуб гьииди ву. Хъа аьдати йигъари гьякьикьатдиъ думу сабвал фици дюзелмиш шулаш, улупуб думукьан гьии ляхин дар.
Мягьячгъалайиъ хайлин халкьарин вакилар сар-сарихьна аьхю гьюрмат ади лихурайи ва халкьарин чIалар, культура, тарих уьбхюрайи йишв а. Думу йишв республикайин милли газатар чапдиан удучIвурайи хал ву. Мушваъ саб гъваикк хайлин йисари дагъустандин милли газатарин редакцйирин коллективар лихура. Мушваъ, дегьлизаригъ йицIбариинди жюрбежюр чIалариинди улхури, саб астакан чайрахъ уьмуми месэлйир гьял апIури, жюрбежюр газатарин коллективар лихура. Дурариз гъуншйир дупну гъитуз шулдар. Дурар саб хизандиз ухшар ву. Учву фикир тувай, саб мертебайиъ «Табсарандин нурар», «Лезги газат» ва цIахурарин «Нур» газатарин коллективар лихура. Саб мертеба исина авар халкьдин «Гьякьикьат» ва лакарин «Илчи» газатар, саб мертеба зина даргийирин «Замана» ва гъумугъарин «Ёлдаш» газатарин коллективар а. Дурарикан гьарсаб чпин халкьдин сес, бабан чIал, культура ва тарих уьбхюрайи гавагьир ву. Думу коллективарин арайиъ я гьюжат, я аьхю цалар адар.
«Мушв учуз аьдати кабинетар ва гьар йигъандин аьдати ляхин дарчуз. Му йишв варидариз багъри халси багьалу гъабхьну. Гьаз гъапиш мушваъ учу вари аьхю гъахьунча. Ич гъарашугъари фици хизанар ккергъраш, чпин бицIидар фици тербияламиш апIураш, веледариз швушвар хураш, шагьидар гъахьунчу. СатIиди гешт хъапIри, шаду мяракйириъ иштирак шули ва пашман йигъари дерди пай апIури шулуча. Эгер саб редакция, техника пуч дубхьну, нубатнан газат чапдиз тувуз хъуркьрадарш, гъунши редакцйир сабпидарди кюмекназ гъюру.
Дуствалин чIалназ таржума лазим дар. Дидин вари гъаври ахъру. Чапханайин хулаъ хайлин милли чIалариинди улхури ебхьуру: нубатнан номериз тувру макьалйирикан, дурарин кIуларикан, районариан вуйи хабрарикан. Амма сар-сарихьна гьюрмат улупбан чIал мушваъ варидарин саб ву. Мисалназ, гъумугъ газатдин жигьил журналистди лакарин газатдин акъсакълихьан дурарин диалектдин формйир гьерхру, хъа урус чIалниинди бикIру газатдин верстальщицайи чан дуст машкврахъди тебрик апIуз табасаран чIалнан гафар дургъуру», – ктибтура ич сюгьбатнаъ «Табасарандин нурар» газатдин журналист Наргиз Гюлечовайи.
Ав, чап апIбарин хал вари республикайин миллетарин сабвалин уьмуми хал вуди гьисаб апIуз шулу. Мушваъ халкьарин дуствалин гимндин мукьмар арабир йивурадар, му-шваъ думу гимндин къанунариинди гьарсаб дакьикьайи яшамиш шула. Гьадму мюгькамди албагнайи аьлакьйири Урусатдин кьувватлу саб даягъ халкь арайиз хура. Хъа мутIан артухъ девлет хьуб мумкин дар.
