Зубайдат Шябанова

 
БицIидариз столиин мани жук айи гъаб дивубси, Саниятди телефондиъ мультфильмйир кархьру. Гьаму къайда дурарин хулаъ гьар уьл ипIру вахтна текрар шули магьа кьюдпи йис ву. Сифте вахтари «УкIу трактор», хъасин «Маша ва швеъ» хъа гьамус «Фиксикар» дарди, дугъан 3 йисаъ айи Ясминайи ипIруб ипIуз ушвкьан абццудар. Чаз мультфильмйир ктрахьиш, риш, уьл дирипIди, сяътариинди назар туври гъузру. Хъа чаз таниш ва ккуни мукьам гъеебхьубси, хилиъ айи муччврикра кмиди тIарам ялхъван кубчIвру.

Гьаму аьгьвалатнакан Саният лап бизар духьна. Мици бицIир вердиш апIуб дюз дарувалин думу гъаври а, хъа гьаддихъди сабси, телефон гьадабгъиш, ккебебехъри ишури, бицIири вари хизандин гьавйир чIур апIуру. Гьаму къайдайиъди Дагъустандин саки гьарсаб кьюбпи хизан яшамиш шула.
Аслан Сяидовдин хизандиъра аьгьвалат гьаци ву. Дугъан 9 йисаъ айи шурхьан, телефон хьадарш, ахуз шулдар. Ахникк дахъубси, телефондиъ YouTube-диъ вая TikTok-диъ чаз жикъи роликар кархьуб миннатар апIуру. Дурариз саб сяаьтна лигбан кьяляхътIан, риш нивкIуз гъягъюдар. Ахуз дахънайи бицIирин фагьмиъ гьадму ккудудукIру видеороликар шикиллу шула. Адашдиз ва дадайиз риш мектебдиъ дарсариан зяиф хьуз хъюгъюбдикан хабар шулу. Думу йишвну лазим вуйи кьадар ахурашра, гвачIинган назар кади хъиргру. Дарсариъра, хулаъра нивкI хъайирси, тIагъруди шлу шуран, телефон хилиъ абхъубси, разивалиан гьавйир дигиш шулу.

Гьаз мици шула?

Психологари му суалназ гьамци жаваб тувра: бицIирин маъ пласталинсиб ву. БицIирикан фицир ккундуш, гьацир ктауз шулу. ИкибаштIан, бицIириз ккуниб апIуз хъюгъю шараитариъ думу чан тIалабар варидари тамам апIури аьхю шулу. БицIирин хилиз телефон сифте абйир-бабари чпи тувра. БицIир дидихьна ухди вердиш шула, ва мультикдиз лигури уьл ипIуб дугъу аьдати къайдаси гьисс апIуз хъюгъра. Сифте рази вуйи дада хъасин гьаз къаршуди вуш, бицIир гъаври шуладар. Мультикдиз лигури уьл ипIуруган, бицIири ипIрубдин дад, гъипIубдиан тухъ шулайивал гьисс апIурадар, дугъу анжагъ дадайи чан ушвниъ иву муччвриъ айиб вари хътIюбкъюра. Ицци хураг ва рангнан экран жара апIуз даршлу цIийи къайдайиз илтIикIура. Фицики чахьан телефон гьадабгъган, бицIири ипIруб тадабгъиганси гьисаб апIуру.
Ахуз дахъу бицIирин хилиъ айи телефондикан кIуруш, му месэлара учIрударикан саб ву. Экранди туврайи укIу рангну нивкIуз гъягъру мелатонин гормон хътабтIуз гъитра. БицIирин фикриз ахуз вахт дуфнайивалин сигналин ерина, ккудудукIру мялуматар ва хабрар гъюра. Хилиъ телефонра имиди, гьадму хабрариан гъурцу бицIир али йишв’ин кутIушвура. Дициб нивкIун ери лап асккануб шулу, яни нервйирин гъурулуш асуллагь артмиш шулдар. Гьаддиз гвачIинган хъиргу бицIири назарвалар улупури шулу, думу хилиъ телефон ивигантIан яваш шуладар.

Вадимдин ихтилат

Вадим, чан даахнайи бицIир йишвну, телефон набшди кIури, ишури хъергиган, му аьгьвалат бинайиан дигиш апIбанди шулу. Дугъу, чан хпирихъди мясляаьт дапIну, телефон дахъру хул’ан зат амдарди адабгъуру ва китабдиан махъвар урхуб аьдатнаъ ипру.
Сабпи шубуд йишван бицIи бали, ишури, телефон ккун апIури, чан уюнжагъар деетури, варидариз йивури гъахьну. Юкьудпи йишван думу дадайин махъварихъ хъпехъури, I0 дакьикьайилан гъаахну. Ургудпи йигъан дугъу, китабарин тахчигъян гъюркан махъ кайи китаб гъядябгъну, дадайихьна урхуз гъабхну.

«БицIириз телефон ваъ, ич фикир ккунди айивалин гъаври гъахьунчу. Ич ерина дугъан фикир жалб апIурайиб, дугъан фикриъ ади шулайиб телефон вуди гъабхьнийи. БицIири абйир-бабартIан думу телефон важиблуб вуди гьисаб апIуз хъюгънийи. Дици хьувалин себеб гьадму вуки, учу дугъахъди лазим кьадар вахт адапIури гъахьундарча. Хъа учу, гъаври ахъну, дугъаз артухъ фикир тувуз хъюгъган, дугъан телефон зат кIваинкьан шули амдайи», - ктибтнийи Вадимди.
Юкьубпи дюшюш Аминайин ва дугъан яшар бегьем духьну адру кьюр веледдикан ву. Дугъан кьюрид бицIидарин яшар балигъ шулайи вахт вуйи. Дурарихьан телефон хьадарди саб дакьикьайиъра гъузуз шуладар, гьадму гьисабнаан – дадайихьанра. Сар стримариз, кьюрпир Кореяйин кинйириз, Амина, кIуруш, хабрариз лигури шулу. Мурар шубридра саб хулаъ дахъри-гъудужвура, амма шубуб жа-жаради вуйи вилаятариъ айиганси рякъюру. Сар-сарихъди гафар дурари телефондин зарядка дабхъигантIан апIурадар. Дадайин гафариинди, му аьгьвалат аьдатназ илтIибкIну. Ва варитIан къурхуллуб гьаддиъ аки, нагагь аквар ктIушвиш, дада, чан веледарихъди фтикан сюгьбат апIурушра, аьгъдарди гъузра.

Психологарин насигьятар

Хизандин психолог Зарема Гьямзаевайин гафариинди, мициб аьгьвалат кIулди вари дюн’яйиъ арайиз дуфнайиб ву. Абйир-бабари сикин дарди текрар апIурайи «Гьамусяаьт гьадабгъ телефон» кIуру гафарин ерина, бицIирихъди саламатди гафар апIури, кьатI’и стратегия бицIирин хиларигъна думу машгъул апIру уьбхюри ккунду. Телефондин ерина саб фукIара жараб тутрувди, бицIириз гъадагъа апIуб дюзиб дар. БицIир чахьан дадайи тадабгъу телефон жиниди абгуз, кучIлар апIуз ва дидиз гьитIикIну лигуз хъюгъру.
«Сабпи нубатнаъди «фоновый экранар» кутIушвай. Аьдат бадали кабхьнайи телевизор вая YouTube бицIирин фикриз ва психикайиз чIуру тясир туврайи сабпи душман ву. Сес адру йишваъ бицIириз чан сес ебхьуру, гаш’вал, дурцнайивал ва шадвал гьисс шулу. Телефон хьадруган, бицIири вичун ва жара йимишарин тIяаьм дугъриди дадмиш апIуру, хизандин вакиларин вая мархьлин сесер дургъуру.
Кьюбпиб, хураг ипIру столин ва ахуз дахъру йишван мяна фтиъ аш, магьарханай.
Хураг ипIру йишв вари хизан духьну ширин гафар-чIалар апIру йишв ву, хъа ахин рягьятвал гъадабгъру ва ахру йишв ву. Эгер думу йишвар телефонари гъидиснуш, хизандин сяргьятар пуч гъахьи гьисаб ву. Психологари гаджетар тадагъбан теклиф диврадар.

4
2

Дурари бицIирихъди саб гафнахъна гъюру рякъяр агбакан кIура. Мисалназ, мультикдиз уьл гъипIган лигурхьа, вая, саб сесра адарди уьл гъипIиш, пешкеш вуди кинойин вая мультикдин саб серияйиз лигурхьа, йипай. БицIир рази шулу, фицики дугъу мультфильм ва уьл ипIувал уьмуми саб гьяракатси ваъ, хъа жа-жаради гьисс апIуз хъюгъру. Дурар кьюб жа-жара гьяракатар вуйибдин думу гъаври шулу.
НивкIкан улхуруш, мушваъ саб кьатI’и къайда дубхьну ккунду. Дахъайиз саб сяаьт улихьна вари экранар кутIушвай. Дурарин ерина мани гьямам, веледдихъди ширин сюгьбат ва китабдикан махъв дубхьну ккунду. Сифте бицIир къаршуди гъахьишра, дурар саб вахтназтIан дару назвалар вуди шулу. Нервйирин гъурулуш, ризинси, саб-кьюб гьяфтайилан буш шулу. Фоновый сес адруган, нивкI мюгькам вуйиб шулу. ГвачIинган ичв бицIир, гьавйир адрурси ваъ, аьксина, бегьем рягьятвал гъадабгънайирси, шадди уягъ хьиди.
Сабсана важиблу далил гьадму вуки, эгер абйир-бабари бицIирикан телефон гьадабгъуб ккун апIури, хъа гьадму вахтна чпи телефон хьади ахникк дахъраш, диди бицIириз гьапи вари гафар мянасуз апIуру. БицIидар ухьухъ хъпехъурадар, дурар ухьуз лигуру. Телевизориз лигури вердиш духьнайи хизанариъ, бицIири уьл ипIури, чан йигъ фици гъубшнуш, ктибтудар. Вари абйир-бабарилан асиллу ву.
Жвувлан ккебгъай. Хябяхъдин хураг ипIру стол телефонар адру йишваз илтIибкIай. Хураг ипIру вахтна, вари телефонар жара хулазди гьадагъай. Сабпи гьяфтайиъ гъагъиди шул. Хъасин хизандиъ сюгьбатар чIиви шулайивалин, хураг улихьнатIан ицциди дадмиш апIурайивалин шагьидар хьидичва», – насигьятар туври, аьлава гъапIну чан сюгьбат психологди.

Редакцияйин терефнаан

Гьюрматлу дустар!
Гьаму макьала учу шликкIа тахсир кипуз вая шлизкIа гучIар ккауз кIури гьязур гъапIуб дарич. Ухьу гьарури жвуван багъри веледариз ужубтIан ужуб ккун апIурахьа. Гъи ухьу вари деврин цIийи алатарихъди, аьдатарихъди таниш шулахьа. Гьаму девриъ экранар ихь уьмрин важиблу пай духьна. Учу учвкан, техникайиз къаршуди удучIвуб ваъ, хъа веледарихъди гъахру чIиви сюгьбатар артухъ апIуб ккун апIурача.
Дагълу гъулариъ инсандихъ хъпехъуз аьгъювализ гьаммишан аьхю гьюрмат ва заан кьимат ади гъабхьнийи. Аьхю столихъ деъну, маш машназ лигури хабрар ктитувал ужуб аьдат вуйи. Аьхюдари бицIидариз аьгъювалар тувуйи, бицIидари аьхюдарин гьюрмат уьбхюйи. Гъи думу дагълу аьдатарин ччивар ерццуз хъюгъра. Учу, редакцияйин вакилар, ухьхьан думу ччивар уьрхюз шлувалиин, дурар аьсрариъ чIивиди гъитуз ухь’ан удукьрувалиин инанмиш вуча.
БицIибдилан ккебгъай. Хураг ипIру вахтна телефон ярхлазди гьадабгъай. БицIир ахуз ккаъруган, дугъаз жвувкан вая китабдиан махъв урхай. Дугъхьан, йигъ фици гъубшнуш, гьерхри гъузай ва дикъатлуди жавабнахъра хъпехъури апIинай. Сифте йигъари мумкин ву цIиб гъагъиди алабхъуз, амма натижайиъ ичв велед сагъир, фикир айир ва варибдихьна маракьлур хьиди. Ичв веледдиз учву варитIан багьалу телефонтIан важиблу инсан вуйиб кIваълан магьапIанай. Гьаци вуйиб учвура дугъаз ляхнариинди улупури ккунду. Гьадмуган дугъу ихь ужудар дагълу аьдатар чан уьмрин важиблу пайси уьрхиди.