Мегьемер Гьяжиибрагьимов,
Ккувлигъ гъул
«Гъушнийнахъа? Хъугъуз шулдарзухьан узхьан,
Узуъ ава уву, йишв-йигъ чIивиди.
………………………………………………..
Саб сабри гъитрадарзу хьуз гьавалу:
Женнет аш, душваъ ава, йиз багьалу»
(Э.Аьшурбегова)
Гьарган варидариз багьалу вуйи, вари дюн’я кIваъ убшнайи, «жан гирами, жан малайик, жан дарман» вуйи дадайин сурат шаири ихь улихь хъана гюрчегди дебккра, дадайихьна вуйи чан ккунивалин сяргьятсузвал улупура ва, уьмумиламиш дапIну, диди имбударин юкIварра чаз макан хьуз гъитра.
Чпин яратмиш апIбариъ «дада» тема улупну адру шаирар гьичра адаршул гъапишра, кучIал даршул. Уьмрин фуну тереф гъадабгъишра, душваъ дада а – ухьу ккунир, ухьуз ккунир, гирами вуйир, багьалу, фагьумлу сюгьюрчи, намуслу мясляаьтчи, жилиин али Аллагьдин вакил-кюмекчи. Думу чакан дидикIнайи шиърариз, апIурайи мяълийириз, заан гьюрматназ лайикьлу ву, аммаки саб фикир тувайчва ихь шаир, рягьматлу Шамил Къазиевди арайиз адагъурайи суалариз:
Гьаз рякъюрдар ухьуз бабан машнак кайи кьарцIар?
Гьаз дихъурдар ухьуз бабахъди апIуз гафар?
Гьаз ихь бабарин уьмур дубхьна гьарган ккилигуб ухьуз?
Гьаз ухьу гъюру бабарихьна герендиз гьарган,
Булагъдихъна гъюруганси дахаргнайи инсан?
Фукьан вушра чпин бабариз гьюрмат кади, дурарихьна ккунивал ади уьмур хъапIрайи жигьиларра ашул, фукьан вушра бабарин юкIвар «итIурайи» алчагъ баярра ашул, эгер дурариз баяр пуз шулуш. Ихь шаир Заки Дашдемировди бабар гьяспи ккадру баяриз улихь ккимиди хабар тувра:
Бабан дюаь мустажаб ву – гучI апIин,
Дугъан агьнакк ккахъру велед даришри.
Бабан сирар зурбадар ву – нач апIин,
Дугъаз йивру йирфар балихъ даришри.
Бабаз йирфар гъиву балкан, дугъан намуссузваликан, бабан веледдихьна вуйи сяргьятсуз ккуниваликан мяналуди дибикIна гъумугъарин шаир ЛатIип Гьяжакъаевди чан «Дадайин юкIв» кIуру шиъриъ: учв сарна сарди хулаъ гъитну, дюн’я «хъапIрайи» балин дердар-хажалатариан уларин аквнахъ мягьрум духьнайи, гъуншйири-гъуландари туву уьлин кьацIуз, туву палатдиз ул ккайи, аьжуз духьнайи бабу Аллагьдикан чан бал’ина кьаза-бала ккун апIуз кьаст апIуру, амма, хилар за дапIну, завузди лигури, Худайикан чан бализ кIул лизи хьайизкьан бахтлу уьмур ккун апIуру. Мицир балхьан мицир бабан бурж кьяляхъ апIуз шуйкIан?!
Бабариз улихьдира гизаф гьюрмат айи, дурарин гаф-гьяракат кьиматнаъ шлу вахтарра гъахьну. Х-ХI аьсрариъ цIахурари, рутулари, мист тикмиш апIруган, шибритIиъ сабпи гъван дада-дишагьлийи диври гъахьну; кчIихбариъ, гъалмагълариъ айи жиларин арайизди дишагьлийи чан кIул’ин али ягълухъ дипиш, гизаф гъулариъ, ягълухъилан улдучIвну, гъалмагъал давам апIувал аьйибнан ляхинси гьисаб апIури гъахьну. Бабар гьарган мясляаьт ккунидар ву. Гьамкьан ухьу ккуни дадйириз фукьан ухьу дердер-хажалатар тувраш, саб лигайчва:
«Гъачгъин дада» повестдиъ автор ПатIимат Аледзиевайи жилирвалин юкIв айи дирбаш дада-дишагьли суратлу апIура. Гъачагъарин рякъюъ учIвну, писвалар, йивувалар, йихувалар апIурайи, абайинна бабан насигьятар кIвак дидрисрайи чан бай Анвар бабу, веледдихьна вуйи ккунивалин гьиссартIан, жямяаьтдихьна, ватандихьна вуйи жавабдарвал зади дебккну, тик гъарзлан исина хъизигну итру, учвра, «да-а-а-да!» гьарай апIурайи балин хабаъди гъягъюру. Ифдиан духьнайи балихьинди дилигну, уьмриан гъягъюрайи дадайин кIваан, иццру гъапIунуз, бай?, кIуру хиял гъюру. Бабан дамарариъ либцурайиб ифи дар – веледарихьна вуйи ккунивал ву. Хъа гьамциб гьикая ухьузра хас вуйинхъа?! Фициб жаваб тувхьа гьаму суалназ: гьаз, бай гъакIиган, бабан уларилан гъягъюрайи нивгъар ккудукIурдар, гьаз, баб гъакIиган, балин улихъна нивгъ гъюрадар?
Гьюсейн Гьюсейновдин «Патефон» повестдиъ чан бай Муртуз гъачагъ духьнайиваликан хабар гъабши Аминатдин уьмур жегьеннемдиз илтIибкIуру: «хилар завариз тIарццуру, дюъйир апIури, кIул убччвуру, кушар уршвуру…». Велед душман хьубтIан аьхю учIврушин гьич шулин дадайин кIваз? Гьаци вушра, дадайи алчагъ балин майит дипнайи йишвахьна гьяракат апIуру.
Автори ухьуз сарсана дадайин веледарихьна вуйи ккуниваликан бикIура. Гаш’валиан амансуз, гьялсуз духьнайи шуран: Гьюрийин, «Дада, саб кьацI уьлин ча сарун!» – кIуру гафар гъеерхьган, Пери, микIлу гатIархьганси, хул’ан утIурччвуру ва чаз душман духьнайи, даккни касдихьна, начра дипну, гъазаб ва гъутIу даккнишин гюгьюлиъ бугъмиш дапIну, гъагъиди алдагъури ликар, кантриз гъягъюру… Инсан, фицир вуш, читин йигъан аьгъю шулу. Духнайи мисалар гъубшу аьсрин фашистарихъди вуйи дявдин вахтарикан вуйидар ву – жилирвалин майдан дипну, йишвандин чакъларси, инсандин суратнаан адахьнайи яркврарин «игитарикан». Ихь бабариз гъахьи аьхю аьзабарик, дердар-хажалатарик му нянатлуйиринра аьхю пай ка.
Яшлуйирин гафар ву: аьжал кьюб жюрейинуб шулу – саб ухьухьна гъюруб, сабсана ухьу аьжалихьна гъягъруб. Гьаци гьисаб дайинхъа ригъ гьудубчIвру терефнан уьлкйириз ихь табасаранлуйирра кимиди хизандиинди «жигьаддиз» гъягъювал? Гьаци гъушу жигьилин дадайин суза шикиллу апIура ихь шаир Сувайнат Кюребеговайи:
Фу васият апIузавуз дадайи?
Уткан дагълар, дерин гьюл, дарш укIу зав?
Фу васият апIузавуз дадайи,
Гъи йиз зегьмет шулайиган дав?
………………………………………
Имдар йиз кIваъ я зав, я гьюл, я дагълар,
Дубкнайиз юкIв увкан вуйи фикрари.
ИлтIикIура узлан дердер-чалагънар,
Фу васият апIузавуз дадайи?
Эгер ухьу шаир Юсуф Базутаевдин дадайихьна вуйи ккунивализ кьимат тутрувиш, дадайин сурат тамам вуйиб даршул: «ЦIикаб хизандин улихь диву вахтна, йипа узуз, дада, гьаз хил гьачIабккурва бицIибсиб чIукIрахьна? Хулаъ дерд-хажалат гъабхьиган, йипа узуз, дада, гьаз аьхюбсиб чIукI увухьинди апIурва?» Бабариз гьюрмат апIувал, дурар разиди дерккувал, дурар гирами апIувал шаири ихь гардандиъ айи буржи вуди гьисаб апIура.
Завариъ ригъ, жилиин дада ву инсандиз уьмур туврайидар. Амсар алиган, ригъдин манишин цIиб шулу, дадайи чан манишин артухъ апIуру. Гьяйифки, ихь уьмриъ думу манишин дярябкъю инсанарра гизаф а. Ухди дадайихъ мягьрум гъахьи йирхьцIур йис яш дубхьнайи агьли касди кIура: «Дадайин манишин, фициб вуш, кIваинди имдарзуз, дидихъ гъира тамарзу вуза. Жарарин дадайи, чан бицIир, макар апIури, хаблан апIури рякъруган, бахилвалин, шадвалин нивгъар уларихъна гъюриз».
Уларин акв, кIван манишин, уьмрин шадвал, кIури шуйи дадайи веледдиз. Бай аьхю духьну, эвлемиш дапIну, худлариз ккилигурайи вахтна, швушван гафарихъ хъебехъну, бали дада кьабидарин хулаз тувру. Учв масу туву касарикан гъагъи фикрар апIури, дадайин кIвахьан аьгь апIуз гъабхьундар – думу ухди уьмриан гъушну. Мицдар «игитар» ухьуз хъана гизаф алахьур. Дадайин кюмекниинди аьгъювалар гъадагъну, аьхю гьяким гъахьи бализ бабахьна гъюру рякъ гьархру. Баб иццура кIуру хабар кубкIганра, бали хъуркьуз кьанар гъапIну. Накьвдихъна гъюри, бахиш апIувал ккун апIури, бай ишури гъахьну. Мармардаш гъвандин гюмбетра гъабалгну, аьхю садакьйирра тувну, амма дурарикан бабаз хабар гъабхьундар.
Суал гъюру: «Ухьу мициб тербияйин сагьибар хьувалин себеб фу вуйкIан?» Белки му бабан мухрилан вуйи никк тамам дарувалин, шинтахъ урхру нашидар кьит духьнайивалин натижа вушул! БицIир духьну йирхьуд йигълан дадайи, аьлим касдихьна душну, велед фила тербияламиш апIуз хъюгъну ккунду кIури, суал тувган, йирхьуд йигъанди кьан гъапIунва, жаваб тувру аьлимди. Фикир апIуз ляхин а.
Харжи мисалар кIваин апIури, ихь юкIвариз гизаф аьзиятар тувидархьа. Ихь бабар ужуб терефнаан суратлу апIурайи гафарин (эпитетарин) кьадар сумчIурилан зина гъахьнийиз: успагьи, гирами, гъизилсир, лайикьлу, сабурлу, мяргьяматлу, умунур, игитур, гюрчегур, малайиксир, сюгьюрлу, гъайгъу кайир, намуслу, багъри, насигьятлу…
КIваин апIидихьа ухьу гьевеслу апIурайи аьлим Шихмягьямад халуйин дадайикан вуйи гафар:
Ширин вузуз му яв нефес,
Эй, зу гъюрхю багъри дада,
Гьарган хулаъ хьуб му яв сес,
Яшайишдин шадвал вуда.
Аьлава апIидихьа Аь. Кьасумовдин гафариинди:
Сифтейин сес яв ебхьуру,
Яв багъри хил дарман шулу,
Уву ширинди рякъюру,
Улариз акв туву дада.
Ухьуз ихь дадйир ккунивал, дурариз айи гьюрмат, ихь уьмриъ дурари дибиснайи лайикьлу йишв субут апIура ноябрь вазлин аьхиримжи элгьет йигъаз тяйин дапIнайи «Дадайин йигъ» машквру, 8-пи мартди гъахру серенжемари, гизаф кьадар шагьрариъ дадйириз дивнайи, дурарин гюрчег суратар даимлу апIурайи гюмбтари. Ихь дадйирин, ихь дишагьлийирин 8-пи мартди къайд апIру машквар мубарак ибшри, марцци укIу завар, мясляаьт, жандин сагъвал, гъябгъюрайи СВО-йиъ гъалибвал, хизандиъ шадвал кьисмат ибшричвуз варидариз, уьмрин метлебар, ужудар ниятар тамам ишривучв!
