Гюльнара Мягьямедова
Дагъустандиъ 1999-пи йисан августдин-сентябрин вазари республикайин жилариин алжагъу варихалкьарин гъачгъарин гьяракатар дагъитмиш дапIну 27 йис тамам хьпаз бахш дапIнайи ватанпервервалин серенжемар гъягъюра. Думу серенжемарин метлеб аргъаж шулайи наслари гьадму йисари ихь халкьди игитвал улупу гьядисйирикан кIваинди гъибтуб, варихалкьарин террористар терг дапIну, Ватан гъюбхдариз жигьиларин терефнаан гьюрмат айивал улупуб ву.

Дагъустандин «Сарпидарин гьяракатнан» иштиракчйир, жигьиларин жара тешкилатарин вакилар, студентар, мектебариъ урхурайидар 1999-пи йисан гъати женгар гъахьи районариъ думугандин гьядисйирин, дявдин женгарин иштиракчйирихъди гюрюшмиш гъахьну, ядиграрихъ кюкйир дивну.

 
КIваълан дурубшру 1999-пи йискан улхури пуз ккундузузки, улихьна вахтари Дагъустандиъ, ЦIумада, БотIлих районариъ яшамиш шулайи инсанариз Чечендихъди ва Грузияйихъди вуйи сяргьятар СССР-ин картайик каънайи цIарарситIан дайи. Хъа Советарин Союз дабгъбан кьяляхъ (1991-пи й.) 8 йисандин арайиъ хайлин гъагъи гьядисйир гъахьнийи: Грузия кIул’инди вуйи уьлке гъабхьну, хъа Урусатдин Федерацияйин гьюкмин ижмивал гъабхьундайиш, Чечен Республикара Урусатдихьан жара шуйи.
Гъуншдиъ айи Дагъустандин ругариинра аьгьвалат читинуб дубхьнайи. 1998-пи йисан Буйнагъск шагьрихьан ярхла дарди айи Къарамахи ва Чабанмахи гъуларин агьалйирин саб пайну Урусатдин Конституцияйиинди ваъ, хъа шариаьтдин къанунариинди идара апIурайиваликан мялуматар туври гъахьнийи.
Чечен Республикайин ва РФ-дин жара субъектарин арайиъ айи административный сяргьят террориствалин актарин ва алжагъуваларин сягьнайиз илтIибкIнийи.

 
7-пи августди Чечен Республикайин сяргьятарилан Дагъустандин ругариин Шамил Басаевдин ва аьрабжви Хаттабдин хиликк ккайи гъачгъарин яракьламиш духьнайи дестйир алархьнийи. Гъачгъарин дестйир сифтена-сифте ЦIумада ва БотIлих районарин ругариина алжагънийи. Хъа 28-29-пи августди дурар Новолак ва Буйнагъск районариинара гъушну. Думу йигъари Новолак райондиъ федеральный кьушмар адайи, хъа яракьламиш духьнайи гъачгъарихъди женг гъабхуз ерли милицияйин гуж удукьурадайи. Урусатдин Федерацияйин кIулиъ айидари гьяракатниинди лазим вуйи уьлчмйир кьабул дапIну, бандитар архьнайи райондиз РФ-дин оборонайин министерствойин кIул’инди вуйи 136-пи мотострелковый бригадайин дестйир ва РФ-дин МВД-йин айтIан кьушмарин кIул’инди вуйи 102-пи бригадайин дестйир, ерли милицияйин дестйир гьаънийи. Дагъустандиъ чпин хушниинди Ватан уьбхюз гьязур вуйидарин аьхю дестйирра уч гъахьнийи.

 
Варихалкьарин гъачгъарин гьяракатарихъди вуйи женгар 24-пи августдизкьан давам шули имийи. Душманвалин кьастар айи дестйир республикайин ругарилан ултIуккну, Чечендиз хъуржнийи. Хъа 25-пи августди РФ-дин самолетари Чечен Республикайин ругариин али гъачгъарин лагерар дагъитмиш апIуз хъюгънийи.
Амма 5-пи сентябри Басаевдин ва Хаттабдин хиликк ккайи 1500-диинакьан гъачгъар хъана Дагъустандиъ архьну, дурари Новолак райондин гъулар ва кевшенар гъидиснийи. Дурарин, Хасавюрт ва Буйнагъск шагьрар дидисну, Мягьячгъалайиин алархьуз кьаст ади гъабхьнийи. Къизлар шагьрин терефнаъра яракьлу духьнайи къанунсуз гьяракатарин кьувватар дийигъну айи.

 
Дявдин женгар гъягъюрайи йишвариз гъачгъар дагъитмиш апIуз РФ-дин МВД-йин айтIан кьушмарин аьлава кьувватар, бронетехника, артиллерия ва авиация гъафнийи. Гъати женгарин кьяляхъ, 17-пи сентябри федеральный кьувватар, БотIлихдин тереф, «Кьадарский зона» ва Новолак район чпин гюзчиваликкна гъадагъну, Чечен Республикайин административ сяргьятарихъна удучIвнийи.

 
Сентябрин кьялариъ Урусатдин улихь-кIулихь хьайидари Чечендин ругариин, гъачгъар терг апIбан метлеб ади, военный операция гъабхбан гьякьнаан къарар адабгънийи. Думу операция гьадму 2009-пи йисан ккудубкIнура вуйи.
Дагъустандиин алжагъбан тахсир кади 70 кас суддин улихь дийигънийи. Хъа тахсиркрарин кIулиъ айи Шамил Басаев ва Хаттаб женгариъ терг гъапIнийи.

Думу йисандин гьядисйири варитIан читин аьгьвалатнаъра дагъустанлуйир сатIи хьуз, читинвалариан кIул адабгъну, игитарси албагну яшамиш хьуз гьязур вуйиб улупура. Сабвал уьбхбан ужудар аьдатар ухьухьна ихь ата-бабйириланмина дуфнайидар ву. Хъа гъийин наслин метлеб гьадму аьдатар уьрхюб ва гележегдиъ аргъаж шлу насларихьна тувуб ву.