Зубайдат Шябанова

 
Гьар йисан 9-пи августди вари дюн’яйиъ ерли халкьарин йигъ къайд апIури шулу. Думу машквран метлеб ерли халкьарин культурайин ирс, дурарин ихтиярар уьрхюб ва вари дюн’яйин артмиш’валик думу халкьари киву пай кIваинди гъибтуб ву. Вари дюньяйиъ 90 уьлкейиъ 5 агъзуртIан артухъ аьнтIикьа культурйир арайиз гъахи 476 миллион ерли халкьарин вакилар яшамиш шула. Дурари чпин аьламатнан чIалар, аьдатар, табиаьтдихъди вуйи аьлакьа гъира марцциди уьбхюри ими. Вари жилиин али халкьарик кюгьне ерли бицIи халкьар 6 проценттIан даршра, варитIан касибди яшамиш шулайи халкьарикан дурари 15 процент бисура.
Ихь уьлкейикан урхуруш, Урусатдиъ аьсрариинди 190-тIан артухъ халкьар мясляаьт ади яшамиш шула. Дурарин арайиъ 50 агъзуртIан цIибди агьалйир айи дурарикан саб вуйи кюгьне ерли халкьар а. Дурари гьарубди чан текрар даршлу тарих, культура ва аьдатар уьрхюра. Хайлин бицIи халкьарикан учу газатдиъ макьалйир гъидикIунча. Гъи, кюгьне ерли халкьарин машквран йигъари, учву Кавказдин варитIан цIибди агьалйир айи Абазин халкьдихъди таниш апIурача.

 
Абазинар Кавказдин кюгьне ерли халкьарикан саб ву.
2021-пи йисан Урусатдиъ гъубху переписдин улупбариинди, ихь уьлкейиъ 43 793 абазин гьисабназ гъадагъна. Дурарикан аьхюну пай Карачаево-Черкесский республикайиъ Абазинский райондин 13 гъулаъ яшамиш шула. Урусатдилан гъайри, абазинар аьхю кьадарнаъди Турцияйиъ, гьацира Египетдиъ, Сирияйиъ, Иорданияйиъ ва Ливандиъ а. Му уьлкйириз абазинар кюч хьувал XIX аьсриъ гъахьи Кавказдин дявйирихъди аьлакьалу ву.

Тарих
Абазинарин ата-бабйир кюгьне деврарианмина Абхазияйин ва гьамусяаьтдин Краснодарский крайдин аьтрафариин, КIару гьюлин гъвалахъ яшамиш шули гъахьну. «Абазги» кIуру халкьдикан гьеле ихь девир гъяйиз улихьна вуйи V-пи аьсрин кюгьне авторарин бикIбариъра алабхъура.
Этнология пай апIбариинди цирклиан абазинар кьюб дестейиз жара шула: тапанта ва шкарауа. Дурарикан гьарсаб дестейиз аьсрариинди уьрхюрайи чан хусуси аьнтIикьа культура ва аьдатар а.
Абазин чIал абхазаринна адыгарин чIаларин дестейик кабхъра ва тапантский (литературайин чIалнан бинайиъ а) ва ашхарский – гьаму кьюб диалектдиз пай шула.
Думу чIалниинди урхуб-бикIуб 1932-1933-пи йисари латин графикайиинди арайиз гъабхнийи. Хъа 1938-пи йисхъан думу кириллицайиз илтIибкIну. Урусатдиъ яшамиш шулайи аьхюну пай абазинариз чпин чIалналан гъайри, урус, кабардинарин ва черкессарин чIаларра аьгъя.

Культура ва дуланажагъ
Улихьна деврарианмина абазинар малдарвалиин ва жил тартиб апIбиин лихури гъахьну. Гьацира аьхю пай вахт дурари арфарин мяишатдиз бахш апIуйи. Арфарин мяишат артмиш апIувал – му халкьдин кюгьне аьдатарикан саб ву. Гьацира абазинариз багъар кивузра ккуниб ву. Гьамусра дурарин хулар йимишарин багъарин кьялаъ а.
Абазинарин сяняатчйирра машгьур касар вуйи. Кавказдин жара халкьариси, абазинарира рукьан уставалин ляхин заан дережайиъди гъабхури гъахьну. Дурар патлар ва йиккар ккерхру кIирар, кабаб гьязур апIру шишар, убрушвар, гьяйвнин фурнар, пирпйир, синабендар ва жара авадлугъар уставалиинди гьязур апIбаан машгьур гъахьну.

Халачачивал
Кавказдин жара халкьарин халачйирикан абазиндин юртнан къадаба халачйир чпин хусуси орнаментариинди тафавутлу шула. Дурари чпин халачйириъ асас вуди нахшрарин ва гьяйванатарин накьишар аъру. Рангарикан улхуруш, абазин халачачйириз гизафси кIару, лизи ва цIуху рангарин хьайихъди лихуз ккуниб вуйи.
Абазинарин хал улихьна деврариъ гергмиб вуйи. Юкьуб мурччвнан хулар дурари кьанди дивуз хъюгъну. Асас хал пич айиб ва хураг гьязур апIруб вуйи. Эйсийин гъазанжариз дилигди, абазинарин гьарсаб хизанди чпин хуларин гъвалахъ хялариз сабсана бицIи хал диври гъахьну. Гьамус хялариз жаради хал диври амдар, амма гьарсар абазиндин хулаъ хялариз кIури жаради хал гьарган ккабалгну уьбхюра.

 
Милли хураг
Абазинарин милли хурагар асас вуди чарвайин, малин ва къушарин йиккун, никкдин сурсатарикан ва мейвйирикан гьязур апIура. Дурари чпин хурагарик марцци ччим ва кIаму, хах, мас гизаф ишлетмиш апIуру.
Милли хурагарикан вуди «Ачапа», «Чиван», «Ачаш», «Баста» улупуз шулу.
Ачапа – гъурхьу мейвйирикан ва жвуллиди гъурку хъифарикан гьязур апIуру.
Чиван – малин йикк, кьутI ва меъли иставут сатIиди дурхьну, шарш ва хах капIнайи жук ву.
Ачаш – нис гъяди дуржнайи бицIи гинжврар ву.
Баста – гьяжибугъдайикан ва жяхникан гьязур апIру ашдиз кIуру.

Сумчрин аьдатар
Хайлин сумчрин аьдатар абазинари кюгьне деврарианмина гъийиз гъюрхюри ими.
Сумчир айи йигъан швушв хурайи бай багахьлуйирихъди швушвахьна гъюри гъахьну. Жигьилар гьяйвнариинди гьюжатнаъ шуйи, жигьил шубари мяълийир апIуйи, баяри тюфенгариан йивуйи.
Швушв цIийи хулаз гъахиган, дугъан кIул’ин меълишнар, кепкар ва дукI алабхьуйи. Му аьдатнаъ швушваз меъли, бахтлу ва девлетлу гележег ккун апIура. Хъа дугъан хасият саламатуб хьуб ккун апIури, сижар бабу дугъан кIвантIарилан йиччв ва дагъ дапIнайи марцци ччим (цхахвша) алдатури гъахьну. Хъа рякъ ягъурлуб хьуз ликарикк марччлин гъидикь кипуйи.
Сумчрин кьяляхъ швушваз чан сижарихъди швнуб-саб гьяфтайи гафар апIуз, хъа сижар абайихъди 5 йислан 10 йисаз гафар апIуз ихтияр адар. Бязи хизанариъ швушву ва сижар абайи чпин уьмур ккудубкIайиз сар-сарихъди гафар дарапIди гъузру. Духнайи цIийи швушваз чан абйир-бабарихьна улукьуз гъягъюз духну сад йислантIан ихтияр адайи.

Фольклор ва диндин культура
Абазинарин уьмриъ диндин культурайиъ мелзналан вуйи халкьдин яратмишари ва фольклори асас йишв бисура. Дурари махъварин девлетлу эпос арайиз дубхну ва думу уьбхюра.
Фольклориъ Кавказдин хайлин халкьариз уьмуми вуйи нартдин игитарин эпосди аьхю йишв бисура. Гьацира аьхю йишв абйирин мисалари, дургъунагъари, халкьдин мяълийири ва ялхъвнари, мукьмар йивру алатари бисура. Халкьдин мелзниин махъвар, тарихдикан, зегьметнакан, игитарикан вуйи ва гьацира лирикайин мяълийир гьамусра илми.

Фикир ва девлет

Гъахьну-гъахьундар сар кьаби жви. Дугъаз юкьур бай айи. Сад йигъан адашди чан веледариз дих дапIну кIуру:
– Жан баяр, узу кьаби гъахьунзу, ва аьхиратдиз гъягъру вахт багахь шула. Узу амдру йигъан учвкан сари йиз йишв дибисну ккунду. Учвкан хизандин кIулиъ фуж дийигъуруш, аьгъю апIуз ккундузуз. Варидари, ичв хъуркьуваларикан ва уьмриъ варитIан важиблуб учвуз фу вуш, кидибтай.
Аьхюнур бали гъизилин тIублан хъайи хил за дапIну кIуру:
– Магьа йиз девлет. Девлет айириз фикирра а. Гьаддиз кIулиъ узу духьну ккунду.
Кьюрпи бали, парчайин палат алабхьну, адашдихьна дуфну кIуру:
– Йиз успагьи палат гъябкъю кас узу девлетлур ва фикирлур вуйибдин гъаври ахъру. Дурари варидари узуз гьюрмат апIуру.
Шубурпи бали чан кьял’ан идибтIнайи гъизилин камар ачмиш апIури:
– Гьаму камар гъябкъюр, варитIан девлетлур ва фикирлур узу вуйивалин гъавриъ хьиди, – кIуру.
Аба саб гафра даркIури дурариз лигури деъру. БицIину байра ккебехънайи. Саб вахтналан абайи, дугъахьинди илтIикIну, гьерхру:
– Уву гьаз ккебехънава, жан бай? Тярифар апIруб фукIара адарнуз?
– Узуз я гъизилин тIублан, я камар, я багьалу парчайин палат адарзуз, адаш. Узуз айидар зегьмет зигуз ккуни хилар, гучI’вал аьгъдру юкIв ва фикир апIру кIул вузуз.
Кьаби абайиз бицIину веледдин гафар кьабул шулу. Дугъу кIуру:
Хизандин кIулиъ юкьурпи бай хьиди. Учву вари дугъахъ хъебехъну ккунду.
«Фикир девлет ву. Фикир апIури зегьмет зигуз ккунир девлетлу ва бахтлу хьиди», – кIуру абйирин гафар абазинари гьавайиди кIурайидар дар.