Мектебар хъяркьиш, дагълу гъуларин кьисмат фициб хьибди?

Феруза Рамалданова

 
Аьхиримжи вахтна гьюкуматдиъ шулайи дигиш’валарикан, гьадму гьисабнаан образованиейин цирклиъ гъягъюрайи реформйирикан, жямяаьтлугъдин сагъу гъатарин арайиъ улхбар кам шуладар. Фицики ухькан гьарсар сикинсуз уьмрин яркьу рякъюз гьязур апIурайидарикан саб мектеб ву. Шак адар, мектеб гьарсаб хъуркьувалин бина ву. Му гьякьикьат, фукьан улхбар ва дигиш’валар гъахьишра, батIул апIузра шлуб дар.

Образованиейин цирклиъ гъахурайи дигиш’валарикан улхуз хъюгъиган, агьалйири сифте гъулариъ урхурайидарин кьадар йислан-йисаз кам шулайиваликан, мялимдин гафнан кьувват зяиф шулайиваликан ва саб вуйи имтигьнар кьувватнаъ ирчували образованиейин ери лап асккан дережайиз дубхнайиваликан улхбар ккергъра. Пуз ккундузуз, фуну цIийивализра чан ужуб ва харжи терефар хас ву.
Образованиейин модернизация гъабхбан натижайиъ думу циркил хайлин артмиш апIру мумкинвалар гъахьну, вушра... Му жигьатнаан гъийин макьалайиъ узу асас вуди Хив райондин образованиейин гьякьикьатдикан улхурза.
Жиниб дар, 10-15 йис улихьна Хив райондиъ мектебар ва бицIидарин багъар цIийиди дивбан, дибдиан рас апIбан тикилишчивалин ляхнар егин еришариинди кIули гъахури гъахьнийи. Кьяляхъна, бязи себебариан, гьадму гьисабнаан гьюкуматдиъ дакьатарин кьяняаьтлувал гьисс шулайивалиан улупнайи ляхнар хайлин зяиф гъахьну. Социальный терефнаан образованиейин гъурулуш артмиш апIбахъди сабси гъи Урусатдиъ, гьякьикьат вари терефариан ахтармиш гъапIиган, аьгъюваларин ери за апIбан игьтияж’вал арайиз дуфна. Му месэла гьял апIбаъра гьюкмин кIулиъ айидари жюрбежюр рякъяр улупура.
Гьаци, саб вахтна арайиз адабгъу «Дагъустан Республикайиъ бицIи комплектдин уьмуми образованиейин мектебар уьрхбан серенжемарин гьякьнаан» месэла йишвариин гьял апIури, бицIи комплектдин мектебарин кьисмат лапра гъагъи дережайиз илтIибкIну. Натижайиъ Хив райондиъ улихьна ляхник кади гъахьи Арчугъ, Ккувигъ, УртIил, Яргъил, Асакент гъуларин ккергъбан мектебар вари хъяркьну.

 
– Урусатдиъ образованиейин гьякьнаан кьабул апIурайи къанунар тамам апIури, Хив райондиъра ляхин гъабхурача. Уьмуми улупбариинди, гъи райондин образованиейин гъурулушдиъ арайиз дуфнайи гьякьикьатдикан улхуруш, ужувлан дигиш’валар хайлин ахьуз. Камиваларра адарди дар. Улупнайи вахтназ райондиъ 26 мектеб (гьадму гьисабнаан 18 уьмуми аьгъювалар тувбан, 6 бегьем дару уьмуми аьгъюваларин, Дардаркент ва Заан АрхъитI гъуларин ккергъбан), спортдин мектеб, ДДТ, ДШИ ва 9 бицIидарин багъар ляхник ка.
Улупнайи мектебарин гьялнакан улхури, къайд апIурза: мектебар техникайин алатарихъди тямин апIбан месэла зяифди гъубзра. Аьхиримжи йисари «Образованиейин электрондин аьтрафар» программайин бинайиинди Хив райондин Хиварин, ГъуштIларин, Асккан АрхътIарин, Хирччварин, Мажвгларин, Кашкентдин ва ЧIилихъарин мектебар цIийи техникайихъди тямин апIру мумкинвал гъабхьну.
Дурарилан савайи, 14 мектебдиъ «Артмиш’валин нукьтIа» ужагъар ляхник ка, – кIура ич сюгьбатнаъ Хив РОО-йин начальник Назаряли Тарлановди.

 
– Гьамусяаьтна райондиъ лап хатIалу гьялнаъ айи мектебар швнуб гъузра?

 
– Гъагъи аьгьвалатнаъ айи ужагъарикан гъулхиш, улупнайи вахтназ дицдар мектебар райондиъ 4 а: Ккугъ, ЦIанитI, Кашкент ва Зилдикк гъуларин. Зилдккарин бегьем дару мектебдин тикилишарикан улхуруйи, мушваъ урхурайидарин кьадар лап ис абхъувалихъди аьлакьалу вуди мектеб хъябкьбан месэлара арайиз дуфна.


Урхбан йисан аьхириз душваъ имбудар 12 бицIир ву. Хъа тялукь аьгьвалатнаъ гъулаъ ООШ уьбхювал гизаф гъагъиди алабхъура. Му гъулаъ имбу баяр-шубари цIийи урхбан йисан багахь хьайи гъулан мектебдиъ аьгъювалар гъадагъруси месэла гьял апIбиин ляхин гъабхурача. Гьаддиз мушваъ тикилишарин гьялнакан улхуб мянасуз ву.
ЦIантIарин мектебдин тикилишар рас апIбан чарасузвал а, фицики душваъ баяр-шубарра хайлин гъузра. Му месэла тялукь вакиларин гюзчиваликк кка.
Аьхиримжи хьуд йисан уьлкейин гьякьикьатдин вари шагьидар вухьа. Хусуси метлеб айи дявдин операцияйихъди аьлакьалу вуди, гьелбетда, йишвариинра дакьатарихъди тямин апIбан жигьатнаан саб жерге аьлава читинваларра арайиз дарфиди гъузрадар. Сарик цIа кубкIиган, тмунурик кум вушра кубкIру, кIуруганси, му гьякьикьатди Хив райондин аьгьвалатназра тясир туврайивалин гъавриъ духьну ккунду.
Гьамусяаьтна, айи мумкинвалариз лигну, Хирижв гъулан бицIидарин багъдин тикилишар ккудукIбиин зегьмет зигура.

 
– Ав, артмиш шулайи наслариз аьгъювалар ва тербия тувбан жигьатнаан Хив райондиъ уьлчмйир кьабул апIура. Мектебар ахьуз. Хъа урхурайидарин кьадар йислан-йисаз кам шула. Гьякьикьат фици рябкъюрачвуз? Мектебарин, гьадму гьисабнаан гъуларинра, кьисмат фициб хьибди?

 
– Ктабхъу урхбан йисан аьхириз Хив райрндин мектебариъ 2129 балина шуру аьгъювалар ва тербия гъадабгъна. Му кьадарнаъди даршра, 2 агъзурилан артухъди урхурайидар улубкьурайи урхбан йисазра хьиди. Саки гьар йисан райондин уьмуми урхурайидарин кьадар 50-70 касдин кам шула. Мициб аьгьвалатнаъ учу класс-комплектар уьрхбаз чарйир агурача. Къанунарин тIалабариинди кьимат тувиш, гъи дагълу гъулариъ мектебарин асас пай бицIи комплектариндар духьна. Гьамусяаьт 100-тIан артухъди урхурайидар Хив райондин Хив, Мажвгул, ГъуштIил, ЗахитI ва ЦIийи Фрюгъ мектебариътIан адар. Жигьилар гъулариан удучIвну гъягъюра, гьелбетда, бицIидарра шуладар. Сач гьаци Асакент, УртIил ва Арчугъ ккергъбан мектебар хъяркьюз мажбур гъахьунчу. Цци мициб месэла Заан АрхъитI арайиз дуфна. Дардаркент гъулан ккергъбан мектеб уьбхру мумкинвал гьелелиг а. Душваъ 1-4-пи классариъ 11 бицIири аьгъювалар гъадагъура.

 
Ав, республикайиъ, гьадму гьисабнаан Хив райондиъра, образованиейин дережа за апIбан рякъ’ан ляхин гъабхура. Мушваъ дидин ери за апIбан чарасузваликан, бицIи комплектдин мектебарин мянфяаьтлуваликан дарпиди гъибтуз шулдар. Жямяаьтлугъди асас вуди урхурайи баяр-шубарин кьадар фикриз гъадабгъура. Хъа му терефнаан гъилигиш, гъи республикайин аьхюну пай гъуларин мектебар бицIи комплектариндар духьнадаринхъа?!
Зигьимлу бицIириз классдиъ сар кас ашра, сумчIур кас ашра, саб ву. Дугъан илимдихьна маракьлувал дубгидар. Хъа ихь вари бицIидар гьаци зигьимлудар вуйинхъа?! Живанариз заманайиз асас вуйи чпин машгъулатар а. Текрар апIураза, баяр-шубар гюзчиваликк дюрхну ккунду. Мялимди, кьяляхъ гъузрайи урхурайириз лазим вуйи кюмек туври, дугъан аьгъюваларин дережа ахтармиш апIуб чарасуз ву. Урхурайидарин арайиъ «сагъу гьюжат» айиган, натижйирра ужудар шулу. Гизаф баяр-шубар айи классдиътIан, цIибди урхурайидар айи классдиъ ляхин гъабхубра рягьят ву. Му месэлайихьна дикъатниинди янашмиш духьну ккунду. Артмиш шулайи наслариз, мектеб фициб комплектдинуб вушра, ерийин образование тувуб лазим ву. Ерийин аьгъювалар тувбан месела гьял апIбаъ асас роль ужуб пишекарвалин бина айи мялимди уйнамиш апIура.
Узу гъулариъ мектебар уьрхбан терефкар вуза. Амма гьякьикьатди дараскъалвалиъ итра. Мектеб адаш, гъулахъ гележегра гъубзрадар. Гъи гьюкмин улихь хьайидари гъулар уьрхбан чарасузваликан улхурайиган, мектеб гьарсаб вахтна гъулан юкIв ва рюгь вуйибра фикриъ дюбхну ккунду. КIваинди гъибтурхьа: мектебар хъяркьиган, гъулан кьисмат гьял апIбан меселйирра арайиз удучIвиди.

 
– Зиихъ уву гъапиганси, райондиъ саб жерге бицIи комплектдин мектебар хъяркьну. Шак адар, баяр-шубариз аьгъювалар багахь хьайи мектебариъ тувбан ляхин ккабалгна, хъа душвариъ лихурайи касарин гележег фици гьял апIурачва?

 
– Месэла, гьелбетда, гъагъиб ву. Вушра думу айи мумкинвалариз лигну гьял апIурача. Хъяркьрайи мектебариъ лихурайидар гизафси яшлуйир вуйи. Гьамусяаьтна Хив райондин мектебариъ физика, математика, химия, биология кивру пишекрарин игьтияж’вал а. Улихьна йисари «Земский мялим» программайин бинайиинди саб жерге мектебариз пишекрар жалб гъапIнийча. Дурар, улупнайи муддат ккудубкIиган, шагьрариз кьяляхъ гъушну. Ляхнихьан азад гъапIу саб жерге пишекрар мялимариз игьтияж’вал айи йишвариина жалб апIуз мажбур шулача.

 
Текрар апIураза, жигьил пишекрар уьрхюз чарйир агурача, фицики ихь гележег дурариин биналамиш шулайб ву. Гъаврикк ккаъбан ляхин гъабхурача, вушра жигьил пишекрар гъуларин мектебариз жалб апIуз гъагъиди ву.
Жигьилар хизанар кIул’инди шагьрариз гъягъюра. Саб месэлайиан жара месэла удубчIвура. Жигьил хизанар гъулариан удучIвну гъушиган, мектебариъ урхру бицIидар наънан хьидихъа? Гъуларин артмиш’вал жигьиларилан асиллу шула. Му месэла анжагъ саб Хив райондиинди гьял апIуз шлуб дар. Мектебар уьрхбан бадали, жигьил хизанари гъулариъ чпин яшайиш ккабалгбазра гьюкуматдин дережайиъди аьхю кюмек тувну ккунду. Месэла, икибаштIан, гизаф назукуб ва читинуб ву. Гъулариъ яшайиш ккабалгбаз гъи вари гъулай шараитар яратмиш дапIна гъапишра, кучIал шуладар. Фицики гьякьикьат варидариз рябкъюра. Зегьметнахьан ярхла хьуб жигьиларин бедбахтвал дубхьна: асас вуди жилижви лихура, дишагьлийирин тIалабар аьхю шула… Месэлайихьна вуйи янашмиш’вал дибдиан дигиш апIбаъ сифтена-сифте хизанди уртахъ жавабдарвал гьисс апIбан чарасузвал а.