Мектебди гъул уьбхюра, хъа мектеб уьбхрур дихъурадар
Зубайдат Шябанова
Улихьнаси Табасаран райондиз командировкайиз гъушдар, райондин образованиейин управлениейин вакиларихъди, гьадму гьисабнаан идарайин кIулиъ айи Аьбдусалам Гьясановдихъди гюрюшмиш гъахьнийча.
Табасаран райондин образованиейин аьхю пай месэлйир жямяаьтдин арайиз адагъну пай дапIну ккунидар ву, фицики мушваъ гьарсаб цифрайин ва гъагъи месэлайин кьяляхъ тялукьсаб мектеб, класс ва урхурайир хъа. Гьаци вушра, гъи райондин образованиейин цирклин вакилар, мялимар, мектебариъ урхурайидар, республикайинси, Урусатдин федеральный пайнан заан конкурсариъ гъалиб шулайивалин шагьидар шулахьа. ИкибаштIан, му далилари райондин образование ужуб дережайиъ айиваликан кIура. Хъа му анжагъ ухьуз рябкъюрайи терефтIан дар. Узуз гъи райондин образованиейин хъуркьуваларикан ваъ, аьксина, дидин улихь дийигънайи варитIан учIру месэлйирикан улхуз ккундузуз.
Цифрйир ва далилар
Гъи Табасаран райондин мектебариъ 7100-7200 бицIири аьгъювалар гъадагъура. Хъа райондин жилариин али 39 бицIидарин багъдиъ 1601 бицIир тербияламиш шула. Сад йис улихьна бицIидарин багъариъ 1745 бицIир айи. Мектебариъ урхурайидарин кьадарра кьюдварждин артухъ вуйи. Му улупбар цIиб шулайиваликан варидариз мялум ву. Жигьил хизанар дагълу гъулариан шагьрариз кюч шула. ИкибаштIан, бицIидар абйир-бабарихъди гъягъюрайивалин натижайиъ мектебар ичIи шула.
Табасаран райондиъ 57 мектеб а. Дурарикан саки гьацIар, гьякьлуди кIуруш, 30 мектеб, малокомплектныйир ву, яни бицIидар. Дурар хъяркьбакан вая жара мектебарихъди сатIи апIбакан гьеле улхуб гъябгъюрадар. БицIидар вушра, дурариъ 1-2 урхурайиртIан адаршра, думу мектебари гьарсабди гъулар чIивиди уьрхюра. Хъа ккергъбан классаринтIан вая зат мектебар адру гъулариан баяр-шубар транспортдиъди жара мектебариз гъахбан месэла мюгькамди ккабалгна. Гъубшу йисан райондин мектебариз жара гъапIу кьюб цIийи автобусарра кади райондин 46 мектебдиз гьамусяаьт 48 автобус а. Райондин гимназияйиз ва Куркакк гъулан мектебдиз кью-кьюб автобус тувна.
Гъагъи аьгьвалат
Райондин образованиейин цирклиъ варитIан учIру месэлйирикан саб гъагъи гьялназ дуфнайи мектебар рас вая цIийидар тикмиш апIуз даршулайивалихъди аьлакьалу ву. Райондин образованиейин управлениейин кIулиъ айи Аьбдусалам Гьясановди ич сюгьбатнаъ, райондиъ дицисдар мектебар 10 а, гъапнийи. Дурар Акъа, Хюрикк, Гюгьрягъ, СертIил, Гурихъ, ГьепIил гъулан мектебдин саб корпус, Дарвагъ, Мягьрягъ, СиртIич гъулан ккергъбан классарин ва Пилигъ гъуларин мектебар ву.
Улихьна йигъари Да-гъустандин Халкьдин Соб-раниейиъ Табасаран райондин глава Мягьямед Къурбановди му месэлайин гьякьнаан доклад гъурхнийи ва райондин читин аьгьвалатнаъ айи мектебарин месэла гьял апIуз кюмек ккун гъапIнийи.
«Гъагъи аьгьвалатнаъ айи вари мектебарин хулар ухдихъанмина аварийный гьялнаъ айивал тялукь органари субут дапIна. Амма бицIидар гьамусяаьтра гьадушвариъ аьгъювалар гъадагъуз мажбур шула», – гъапнийи, республикайин депутатарихьна илтIикIури, Мягьямед Къурбановди.
Гюзчивал гъабхру ва ихтиярар уьрхру органарин вакилар думу мектебар лихурайивализ аьксиди лигура. Фицики дураризра, вари жямяаьтдизра думу мектебариъ урхували бицIидариз хатIа айивал рябкъюра. Гьаддихъди сабси райондин главайи му месэлйир гьял апIуз манигъвал туврайи механизмдиканра гъапнийи. Месэла гьаз гьял шуладарш гъапиш, мектебар цIийи алаъбан программайиъ иштирак хьуз аьрза тувбан бадали муниципалитетдиз проектдинна сметайин документар (ПСД) ва госэкспертизайин натижа ади ккунду. Проектдинна сметайин документар гьязур апIуз пулин дакьатар лазим ву. Мектебариз дурар тувбан бадали, тикилишчивалин ляхнариз финансар наънан ва фици гъюруш, цифрйирин кьатI’и кьадар улупури, аскан гьисаб шубуд йисаз улихьна гьязур дапIнайи программа лазим ву. Хъа му месэла фици гьял апIуруш, гьелелиг мюгькам рякъяр агуз шуладар.
Мидланра гъайри, райондиъ Хюрккарин мектеб ккудубкIну ляхник кипуз ва Жулжагъна Гюгьрягъ гъулариъ мектебар ккергъуз кьан апIура. Думу гъулариъ мектебар тикмиш апIуз лазим вуйи проектдинна сметайин документар ухдитIан гьязурди а. Гьюкуматдин экспертизйирра гъурхну ва 2026-пи йисаз тикилишчивалин ляхнар ккергъуз пулин дакьатарин кьадарра улупна. Амма ляхин йишвлан рибшвурадар. Халкьдин Собраниейиъ райондин главайи думу мектебарин гьякьнаанра месэлара арайиз адабгънийи ва дурар гьял апIуб, торгйир гъабхбан гьякьнаан мялумат тувуб ва, гьацира, думу тикилишар федералин ва республикайин программйирик кирчуб ккун гъапIну. Райондиъ айи имбу гъагъи аьгьвалатназ дуфнайи мектебаринра проектдинна сметайин документар гьязур дапIна. Гъубзрайиб думу документариъ улупнайи пулин дакьатар жара апIру касар вая идарйир агуб ву. Хъа думу ляхин фукьан йисариз ярхи шулуш, саризра мялум дар.
Мани хураг ва китабарин месэла
Аьбдусалам Гьясановдин гафариинди, Табасаран райондиъ 20 мектеб 2 сменайиъ лихура. Гъи хайлин мектебар гъагъи гьялназ дуфнайивализ дилигди, урхурайидариз мани хураг вари мектебариъ гьивра. Ккергъбан классарилан гъайри райондин мектебариъ пулсузди хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ иштирак шулайи эскрарин бицIидаризра хураг гьивра.
Мектебдин китабарихъди аьлакьалу месэлара учIрударикан саб ву. Вари классариз гьуркIну учебникар саб мектебдиъра адар. Аьбдусалам Гьясановди къайд гъапIганси, управлениейи гьар йисан республикайин образованиейинна илимдин министерствойиз гьарсаб классдиъ айи бицIидарин ва лазим вуйи китабарин кьадар кади отчетар хътаура. Амма думу заявкйир тамам апIурадар, фицики республикайин бюджетдиъ цIийи китабариз пул жара апIуз дакьатар гьуркIрадар. Му месэла интернетдин кюмекниинди гьял апIура. Райондин вари мектебариз интернет дизигна. Гьамци гьарсар урхурайиз чаз лазим вуйи китаб урхуз ва табшуругъар гьял апIуз мумкинвал дубхьна.
Аьгъюваларин дережа ва мялимар
Ктабхъурайи йисан райондин мектебариъ ЕГЭ 100 баллиз туву баяр-шубар гъахьундар. Амма, заан баллариз имтигьнар улихьна йисаритIан артухъ урхурайидари тувну. Гьаддихъди сабси, мектебдин 11-пи класс ккудубкIувалин аттестат 10 урхурайирихьан гъадабгъуз гъабхьундар. 9-пи класс ккудубкIдарихъди сабси аттестат адарди гъуздарин кьадар 25 кас ву.
Мектебариз мялимар гьур-кIри адрувалин месэлара райондиъ учIруди дийибгъна. Гъи аьхю пай мектебариъ химия, физика, математика, биология кивру мялимар гьуркIну адар. Жигьил мялимарра, маважиб бицIиб вуйивализ лигну, мектебариз лихуз гъюрадар. Аьбдусалам Гьясановдин гафариинди, «Земский мялим» программайин кюмекниинди, райондиз хайлин мялимар гъафну. Амма программайиъ улупнайи вахт ккудубкIган, дурар мектебариан удучIвну гъягъюра. Гьамусяаьт лихурайи мялимариин аьхю гъагъ ал. Мициб аьгьвалат саб ихь райондиъси, кIулди уьлкейиъ арайиз дуфна.
Бабан чIал ва мектебдиз улихьна вуйи образование
Райондин мектебариъ ва бицIидарин багъариъ саб гьяфтайи бабан чIалназ анжагъ саб сяаьттIан жара дапIнадар. Мялимарин советди бабан чIаларин дарсарин кьадар артухъ апIуб теклиф дивра. Месэла гьелелиг гьял апIуз шуладар.
Райондин бицIидарин багъар къайдайиз хуз 2026-пи йисан ерли бюджетдиан 7 миллионтIан артухъ дакьатар жара гъапIну. Хюрккарин ва ЦIанак гъулан бицIидарин багъар мектебдиз улихьна вуйи идарйирин модернизация гъабхру программайик кирчну. Гьадму программайин кюмекниинди райондин 17 мектебра рас гъапIну, 2027-пи йисан бинайиан ТинитI гъулан мектебдиъра расвалин ляхнар ккергъди.
Натижа
Образованиейин цирклиъ учIру месэлйир арайиз дуфнашра, му циркил йишв’ин дийибгънадар. Вари мектебариъ дарсар гъягъюра, тятIиларин вахтна мектебар къайдайиз хура. Автобусар тувра, урхурайидариз мани хураг гьивра, мялимари республикайин ва вари Урусатдин дережайин форумариъ пишекарвалин дережа за апIура. Амма кьюб сменайиъ лихурайи ва гъагъи гьялназ дуфнайи мектебар имбувал, китабар ва мялимар гьуркIри адрувал – мурар анжагъ саб ихь райондин хусуси месэлйир дар. Райондин главайи республикайин парламентдиъ гъапIу докдаддиъ кьатI’иди асас месэлйир улупну. Муниципалитет месэлйир гьял апIуз гьязур ву, амма райондиз республикайин терефнаан кюмек лазим ву. Хъа улихь-кIулихь хьайидариз ккун гъабхьиш, фунуб вушра месэла рягьятди ва бицIи вахтнан арайиъ гьял апIуз шулу. Райондин главайи чан гаф гъапну, хъа гьякимари дугъан гафнан ва теклифнан тереф уьбхюруш, вахтну улупиди.