Наргиз Гюлечова
Дагъустан Республикайиъ илимдин вакилари жилар тIурччвбахъди аьлакьалу вуйи хатIалувал йигълан йигъаз артухъ шулайибдикан кIура. Гьамциб жюрейин хъурхулувал айи зонйир ихь уьлкейиъ шубуб а.
Жилар гъутIурччвган варитIан гизафси хатIа шулайидар лазим вуйи къайдайиинди тикмиш дапIну адру гизаф мертебйирин хулар ву. Ухьу кьюд-шубуд йис улихьна жилар дутIурччвну Турцияйиъ гъабхьи гъагъи аьгьвалатнан шагьидар вухьа. Думуган агъзрариинди инсанар гъийихнийи. Махлукьатлу хабрарин дакьатариан туву мялуматариинди, варитIан гизафси зарар гъабхьидар къанунсузди тикмиш гъапIу хулар вуйи.
Гьамус ухьухь гъабхьи аьгьвалатра кIваин апIурхьа.
1970-пи йисан Дагъустандиъ, 9 балл кьувват ади, яманди жилар гъутIурччвнийи. Думуган эпицентр Буйнакск райондиъ ади гъабхьну. Жилар тIурччвувал республикайиъ саб вазлин арайиъкьан давам шули имийи, ва инсанаризра хайлин зарар гъабхьнийи. Гьадмуган республикайиъ 22 гъул ккадахьнийи, 31 кас гъийихнийи ва 45 агъзур инсанар яшамиш шлу хуларихъ мягьрум гъахьнийи. ВаритIан гизафси зарар гъабхьи шагьрар Мягьячгъала, Буйнагъск, Каспийск, Хасавюрт ва Кизилюрт вуйи.
Дидхъанмина хайлин йисар душна, вушра гъира республикайиъ диврайи гизаф мертебйирин хулар, жилар гъутIурччвган дараргъруси, лазим вуйи къайдайиинди тикмиш апIурадар. Мидин гьякьнаан республикайин улихь-кIулихь хьайидарира хайлин гафар-чIалар апIура, амма къанунсузди тикмиш апIурайи хуларин кьадар гьелелиг кам шуладар. Гъийин йигъаз республикайиъ къанунсузди дивнайи гизаф мертебйирин 900-тIан артухъ хулар гьисабназ гъадагъна. Думу хуларин варитIан асас вуйи къанунсузвал гьадму вуки, хулар дивбан проект гьязур апIруган улупурайи мертебйирин кьадар цIиб ву, хъа гьякьикьатдиъ 4-5 мертеба хъанара артухъди за апIура. Дицдар хулариз варитIан хатIавал айиб гьадму вуки, дурар 5-6 балл тIурччвувализтIан вуйидар дар. Эгер думутIан артухъди жилар гъутIурччвиш, дицдар хулар сабпи нубатнаъди даргъуру.
Пишекрарин гафариинди, Дагъу-стандин жилар тIурччвбан кьувват кафари терефнаъ 7 баллилан гъадабгъну, кьибла терефназди, гъюлин гъирагъарихъди ва дагълу районаризди 10 баллиина за шула. Му лап гизаф ву. Республикайиъ жилар тIурччвбахъди аьлакьалу вуйи гьациб хатIалувал ади, хулар тикмиш апIурайи касар му ляхнихьна гьаз мукьан вижнасузди янашмиш шула?
Гъийин йигъан Дагъустандиъ айи гьаму читин аьгьвалатнакан, улихьна йигъари «Дагестанская правда» газатдин редакцияйиъ кIули гъубшу пресс-конференцияйиъра гъапнийи. Пресс-конференцияйиъ иштирак шулайи РД-йин тикилишчиваларин министерствойиз дахил шулайи Жямяаьтлугъ советдин председатель Аьли Шябановди гъапиганси, тикмиш апIурайи хуларин зиин гюзчивал бегьем гьубкIну гъабхурадар.
«Дагъустандиъ хулар тикмиш апIруган, гьязур апIурайи проектдинна сметайин документариъ жилар тIурччвбан хатIалувалин месэлйир атIагурадар. Документариъ 5-7 мертеба улупури, гьякьикьатдиъ 10-дилан зиина мертебйир дивра. Думу документариъра 9 баллихьнакьан жилар тIурччвбаз дурумлувал ади улупну ккунду. Хъа гьяйиф…» – гъапнийи Аьли Шябановди.
Дагъустандин жилар думукьан ягъли хулар дивуз шлу жилар дар. Вушра, лигну лигайиз, мархь убгъбан кьяляхъ жилариан удучIвурайи гъянигъузйирси, гизаф мертебйирин хулар артухъ шула. Гьамусяаьт тикмиш апIурайи хуларикан гизафсдар къанунсузди диврайидар вушра ва шагьрин балансдиз гъадагъну адаршра, думу хулариъ инсанар яшамиш хьуз хъюгъра. Натижайиъ хатIалувал арайиз гъюра. Тикмиш дапIнайи хулариъ газрахъди, аквнахъди аьлакьалу вуди, ва, хъанара жара къанунсузвалар ктарди, жилар тIурччвури гъабхьиш хатIа даршлуганси хулар дивбан ляхнар тамам дапIну адру къанансузваларра хайлин ашкар шула. Урусатдин лайикьлу тикилишчи, экономикайин илмарин кандидат Уьмар Аьбдуллаевди гъапиганси, эгер 8-9 балл кьувват ади жилар гъутIурччвиш, Мягьячгъалайин агьалйирикан 500 агъзур кас йихуз мумкин ву. Гьациб читин гьялнаъ а гъи ихь региондин тикилишчивалин ляхнар.
«Я ишлетмиш апIурайи шей’арин, ясана тикилишчивалин зиин гюзчивал адарди, 9, 10 мертебайилан зиина вуйи хулар фици тикмиш апIура?
Гьяйифки, республикайиъ низамсузвал йигълан-йигъаз артухъ шула. Республикайиъ фукьан карьерар ашра, душвариккан ккадабцIури ишлетмиш апIрайи гъум, руг, хяхял ва рукь ужуб ерийиндар дар. Гьаци пуз шулу цементдин (бетондин) гьякьнаанра. Дурар лабораторйириъ ахтармиш апIурадар. Мурарин гюзчивал гъабхру карханйир фтиз лигурайкIан?» – кIвак аьзият кади гъапнийи Уьмар Аьбдуллаевди.
ИкибаштIан, къанансузди тикмиш апIурайи хулари душваъ яшамиш шулайи касариз, дурар тикмиш гъапIдариз ва вари республикайиз зарар хура. Му месэла республикайин глава Сергей Меликовдира кми-кми гъитIибккури шулу. Улихьна йигъари къанунсузди тикмиш апIурайи хуларин гьякьнаан кIули гъубшу заседаниейиъ дугъу муниципалитетариъ къанунсузди тикмиш апIурайи хулар ашкар апIбан ляхнин мянфяаьтлувалин анализ апIуз табшуругъ тувну ва инсанариз хатIавал кади, къанунсузди дапIнайи хулар уьлдюхну ккунибдикан гъапну.
