Зубайдат Шябанова
Украинайин аьтрафариин арайиз гъафи нацистарин дестйирихъди женг гъабхури ихь эскрарин магьа шубуд йистIан артухъ ву. Гьаму вахтнан арайиъ учу, ихь эскрарин гьунарарихъди ва игитваларихъди учву таниш апIури, хайлин макьалйир гъидикIунча. Улубкьнайи йисанра думу проект давам апIури, газат урхурайидар нубатнан игит, Хив райондин Гъвандикк гъулан бай Рягьим Аьлиевич Шябановдихъди таниш апIурача.
Рягьим ич мирасдин бай ву. Саб вахтна дурар ич гъуншдиъ яшамиш шулайи. Аьли имийиз ва Саядпери бажийиз айидар дурар юкьур бай ва кьюр риш ву. Рягьим дурарин аьхюну велед ву.
Рягьим Аьлиевич 1978-пи йисан бабкан гъахьну. Мектебдин кьяляхъ армияйиъ Дальний Востокдиъ артиллерияйин кьушмариъ гъуллугъ гъапIну. Хъасин, Чечен республикайиъ 6 йисан контрактдиинди лихури гъахьну. Контрактдин вахт ккудубкIган, дугъу чан багъри гъулаъ хал-хизан ккебгъну, мяишат гъабхуз хъюгъну. Рягьимди чан уьмрин юлдаш Пакизатдихъди 20-тIан артухъ малар, 50-тIан артухъ чарвйир, пеэр, гъазар, гьяштйир, уьрхюри, йикк, никкдин сурсатар, муртйир, хутIлиъ гьясил гъапIу мейвйир масу туври гъахьну. Мидланра гъайри, дугъу тракторихъди гъуландарин хутIларра хътакури шуйи.
Хусуси метлеб айи дявдин операция ккебгъу йисан дугъу ватандин хатIасузвал уьрхюз чан хушниинди гъягъюз кьаст гъапIнийи, амма думу йисан жюрбежюр себебариан дугъхьан чан ният кIулиз адабгъуз гъабхьундайи. Гьадму вахтна дугъан гъардаш Расим гъизгъин женгариъ иштирак шули гъахьну. Расим дяви ккебгъу садпи йигъариланмина чпин частнахъди Украинайин аьтрафариин алийи. Нубатнан женгарин кьяляхъ, Расимдихъди айи аьлакьа гъудубгнийи. Вазариинди Расимдикан саб мялуматра адруган, Рягьимдихьан гъулаъ архаинди гъузуз гъабхьундар. Ва думу кьюдпи йисан, чан хушниинди контракт дибикIну, хусуси метлеб айи дявдин женгариз гъягъюру.
«Узу Дальний Востокдин Тихоокеанский гьюлин пияда кьушмарин 55-пи дивизияйин эскер вуза. Ич дивизия Курскдин терефнаъ гъягъюрайи женгарин варитIан кIакIнаъ хьайи. Сад йигъан ич командири узуз ва йирхьурсана эскриз Херсонский областдин Дарьевка гъулан улихь хьайи саб позиция бисуз ва думу уьбхюри гъибтуз табшурмиш гъапIнийи. «Рукьан жакьвар», учу али йишвар ахтармиш апIури, мукьариан удучIвурайи арфарин лижарси гъюри гъахьну. Табшурмиш гъапIу буйругъ учу тамам дапIну саб-кьюб сяаьт гъябгъяйиз, учу гъибису йишв’ина «Польский миномет» кIуру яракьдиан цIа гъивнийи. Узу ич дестейин варитIан улихь хьайза. Сарпирди зийнарра узуз гъахьнийзуз. Дявдиъ узу бицIи вахтнатIан гъахьундаршра, мушваъ хайлин йиз юлдшар аьхиратдиз гъушну. Дурарин арайиъ кьюр лезги байра айи. Дурар гьадмукьан ужудар вуйики… Санур Мягьярамкент гъул’ан ву. Дугъу чаз мумкинвал ккабхъубси, учуз чан 4 веледдикан ва хизандикан ктибтури шуйи. Хъа учухъди хъади гъахьи нугъай балин яшар гьеле 24 йискьан бегьем дайи. Дугъаз кьюр велед айи. Хъа Мягьяммад кIуру ич дуст авар бали, чан хпир урус дишагьли вушра, гьадмукьан ужур вуйиз кIури, тярифар апIуйи, думу хпири ислам дин кьабул апIбакан гизаф разиди ктибтуйи. Дурариз сар байра гъахьну. Думу эскрар вари рягьматдиз гъушну. Дурар йиз кIваъ уьмурлугдиз гъузди.
Узуз зиян гъабхьиган, кюмекназ Усурийскдиан вуйи йиз дуст бай гъафнийи. Думу зийнар гъахьидар чюлиан адагъру машиндихъ хъайир вуйи. Думу йигъан, зав’ин «рукьан жакьвар» гизаф аливализ лигну, учу айи терефназ машин хъапIуз шулдайи. Гьаддиз йиз дуст квадроциклиинди гъафнийи. Лик ккамдарди, бедендин жара йишварианра, зийнар духьну, ифи рубзури ашра, узу, квадроциклиин алири, автоматдиан ич терефназ тIирхурайи дронариина цIа уьлюбхну гъахьунза. Саб вахтна амриан гъушнийзу. Узу ачмиш шлуган, Москва шагьрин Бурденкойин ччвурнахъ хъайи больницайиъ реанимацияйиъ айза. Больницайиъ сад йисанна кьюб вазли имиза. Духтрариз, волонтёрариз, узухьна гъюри гъахьи ич гъулан йиз классдин баяриз – варидариз чухсагъул пуз ккундузуз. Хайлин узуз зат таниш дару инсанарин терефнаан узхьан даршлу ва гъагъи вахтна кюмек гъибихъунзуз.
Йиз бицIину гъардаш Расимра сабпи йигъланмина Донецкдин терефнаъ ади гъахьну. Думу айи йи-швар вари ахтармиш апIури гъахьунза. Амма гъидихъундарзуз. Гьюжмин кьяляхъ, лигуруш, думура швнур-сар дугъахъди хъайи эскрарра бейхабарди гъудургну. Сарун узхьан думу агуз гъягъюз бажагьат шул», – гъапнийи Рягьимди пашмандиси.
Зиян гъабхьиган, Рягьимдин телефон гъудубгнийи. Хизанарихъди аьлакьайиз удудучIври дугъан 20 йигъкьан гъабхьну. Думу реанимацияйиан палатайиз адагъган, палатайиъ дахънайи лезги балихьна гъюрайи касдихьан Рягьимди телефон масу гъадабгънийи.Чаз гъагъи зийнар духьнайибдикан Рягьимди хизанариз гъапундайи.
«Мал-къара сикин дапIну, узу бицIидариз хябяхъдин ипIруб гьивуз гьязур шулайза. Узузна Рягьимдиз шубур велед ачуз: сар бай ва кьюр риш. Рягьимдин телефон кутIубшву йигъланмина хил’ан фукIара гъюри гъабхьундариз. Веледарихъди думу гьар хябяхъган видеойин зенгнан гафар апIрур вуйи. Адаш дявдиъ айиб аьгъяди, дугъан сес кудрубкIруган, аьхюну ришна бай гьава йивнайидарси гъахьну. Гагь ишури, гагь сикин дарди адашдин нумрайиина зенгар апIури шуйи. Сад йишван йиз телефодиз жилирин чвуччву зенг гъапIну ва Рягьим больницайиъ айиваликан дупну, дугъан телефондин цIийи номер хъдапIну. Узу думу номериз илзигунза. Жилири телефон за гъапIиган, я узхьан, я бицIидарихьан гафар апIуз шули гъабхьундайчухьан.
Чпин адашдин сес гъеебхьу бицIидар, шадвалиан чиб-чпин гарднариъ архьну, ишури гъахьну. Узукра саб фициб-вуш узуз гьамусдиз мялум дару гукIнишин кабхънийзук. Рягьимдихьан чахьанра гафар апIуз шуладайи. Думура ишурайиб гьисс гъапIнийза. Шюкюр Аллагьдиз, магьа йиз Рягьим хулаъ а», – гъапнийи дугъан уьмрин юлдаш Пакизатди.
Дурарин дада Саядпери бажийи ич сюгьбатнаъ, ватандин маракьар уьрхюри дявдин женгариъ айи баяр сагъ-саламатди гьаму йигъари чпин хулариз хъадакну гъири кIури, дюъйир апIурайи.
Гирами игитар, учву марцци ниятар ади, ватандин маракьар ва ихь ислягьвал игитвалиинди уьбхюрачва. Учвуз дадйир, уьмрин юлдшар, веледар ккилигура. Учву, наан ашра, Аллагьди уьрхри.
