Гюльнара Мягьямедова
Цци февралин 2-пи йигъан 1941-1945-пи йисарин Ватандин Аьхю дявдин варитIан мяналу женгарикан саб Сталинград бадали вуйи женгар ккудукIну 83 йис тамам гъабхьну. Шагьур бадали вуйи женгар, 1942-пи йисан 17-пи июли ккергъдар, 1943-пи йисан 2-пи феврали советарин эскрарин гъалибвалиинди ккудукIну. Сталинграддин женгариъ гъадабгъу гъалибвали СССР-ин агьалйиринси, Гитлериз аькси вуйи вари уьлкйирин халкьарин ватанпервервалин гьиссар гъати, рюгь имбубсан мюгькам гъапIнийи. Думу йигъ 2005-пи йисан Урусатдин эскервалин машгьур йигъарин сиягьназ гъадабгъна.
Сталинград шагьур уьбхюри адау игитвалин 200 йигъ варитIан гизаф ифи удубзу зулмин йигъарси тарихдиз гъушну. Шагьур душмандин хилиз тувуб, дявдиъси, идеология жигьатнаанра магълуб хьувализ барабар вуйи. Эскрари Сталинграддин гьарсаб мягьла, гьарсаб хал бадали женг гъабхури гъахьну. Хъа шагьрин кьялан вокзаликан улхуруш, думу гагь душманди, гагьсана советарин эскрари бисури, 13 ражари хил’ан хилиз гъубшнийи. Сталинград уьбхюри 700 агъзурилан зиина советарин эскрариз ва офицерариз зарар гъабхьну: гьацIар гъийихну, тмундариз зийнар духьну, ликрилан алдахьну. Амма гьадму операцияйиъ советарин кьушмари немцарин армияйин варитIан аьхю кьувватар кьялаъ тIаъну, терг гъапIну. Сталинграддин женгариъ душмандин миллионна гьацIкьан эскрар, яна вари фронтдиъ женгар гъахурайи душмандин кьувватарин юкьуб пайнакан саб пай дагъитмиш гъапIну.
1943-пи йисан 31-пи январи дагъитмиш дапIнайи ва цIин хъюмру кIару духьнайи универмагдин гъюрдаригъян маргълик кибтIнайи лизи парчдин кьатI гъитIибгънийи: Фридрих Паулюс ва дугъан кьушмарикан имбудар Советарин 64-пи армияйин штабдин начальник генерал-майор Иван Ласкиндиз рей гъахьнийи. Советарин кьушмарин 480 агъзур эскрин ифи удубзну, «Сталинграддин женг» кIуру ччвур тувнайи йивбар дюн’яйин тарихдиъ гьаргандиз гъузди. Сталинграддин женгари вермахтдин кьувват гъюбгънийи, ва дюн’яйин кьюбпи дявдин гьяракат кьяляхъ илтIибкIнийи, Гитлерин аваза батIул гъапIнийи. Кьюд йигълан, 2-пи феврали, шагьриъ дявдин женгар дерккнийи.
Сталинграддин дявдиъ гъалиб хьувалин асас себебарикан саб ихь уьлкейин халкьарин сабвал гъабхьну. Уьру армияйин жергйириъ урус, белорус, украин, узбек, казах ва жара миллетарин вакилари Ватан бадали чпин жанар фида гъапIну. Гьадрарихъди сабси думу гъати женгариъ кьюд агъзурилан зиина дагъустанлуйирра игит асланарси иштирак гъахьну.
Сталинграддин дявдин иштиракчйирикан сар Ибрагьим-Паша Садыкьов ву. Думу 1924-пи йисан 12-пи январи Рутул райондин Рутул гъулаъ бабкан гъахьну.
1941-пи йисан Ватандин Аьхю дяви ккебгъиган, Садыкьов чан хушниинди дявдиз гъушнийи. Сифте думу Туапсейиз, гьадлинтина Армавириъ айи урхбан частназ автоматдиан йивуз дубгъуз гьаънийи. Саб вазлин курсар ккудукIган, Ибрагьим-паша Ростов шагьрин багарихь дявдин женгариъ иштирак гъахьну. 1942-пи йисан январин вазлиланмина Садыкьов, Сталинград бадали гъахурайи женгариъ ликриз зиян дубхьну, госпиталиъ ади гъахьну. Сталинграддин, Крымдин, Курский дугайин гъати женгариъ, Киев, Львов ва Варшава азад апIбан гьюжмариъ дугъаз шубуб ражари зийнар гъахьнийи. Амма сакьат духьнайивализ дилигди, Садыкьов, зийнар сагъ хьпан кьяляхъ хъана фронтдиз хътакуйи. 1945-пи йисан думу Германияйин ругариин дявдин операцйириъра иштирак гъахьнийи. Дяви ккудубкIбан кьяляхъ дирбаш эскер Ватандиз хъадакну гъафну.
Немцарин чапхунчйирихъди вуйи женгариъ кьягьялвал, игитвал улупбаз дилигну, Ибрагьим-Паша Садыкьовдиз I ва II дережайин Машгьурвалин орденар, Ватандин дявдин I дережайин орден, «Сталинград уьбхбаз», «Дирбаш’вализ лигну», «Варшава азад апIбаз лигну» ва хайлин жара медалар тувнийи.
Дяви ккудубкIбан кьяляхъ ветеранди архивариъ чаз сабпи дережайин Машгьурвалин орден тувру документар агури гъахьну, фицики, машгьурвалин I, II, III дережайин орденар СССР-ин Игитрин ччвурназ барабар вуйи. Гизаф йисарилан награда чан эйсийихьна гъурубкьну. Чан кьягьялвализ ва игитвализ дилигну, 2024-пи йисан 2-пи майди Ибрагьим Паша Садыкьовдиз Урусатдин Федерацияйин Игит ччвур тувну: гьадму йисан 30-пи майди Кремлийин Екатерининский залиъ Владимир Путинди Садыкьовдин мухрик гьюкуматдин варитIан заан награда вуйи «Гъизилин Хяд» кибтIну.
Сталинграддиъ гъахьи йивбар Ватандин азадвал бадали вуйи женгнаъ советарин халкьдин кьягьялвалин ва игитвалин лишан гъахьну.
1945-пи йисан 1-пи майди Верховный кIулин командующийин къарарниинди Сталинграддиз «Игит шагьур» гьюрматлу ччвур тувнийи.
