Умгьанат Сулеманова
Цци, 2026-пи йисан, Гьюкуматдин табасаран драмтеатрин 25 йисандин юбилей хьпахъди аьлакьалу вуди 6-пи майди Дербент шагьриъ лезгйирин театрин дараматдиъ «Ватан уьбхрудар» спектаклин премьера кIули гъубшну. Театрин коллектив юбилейихъди тебрик апIуз хайлин интеллигенцияйин вакилар ва студентар дуфнайи. Шадлугънан мяракайиз дуфнайи тамашачйириз ва хялариз чухсагъул мялум апIури, табасаран драмтеатрин директорин заместитель, Дагъустандин халкьдин шаир Аьбдурягьим Аьбдурягьманов удучIвну гъулхнийи.
«Учвуз варидариз мялум вуйиганси, цци ихь табасаран драмтеатр абццну 25 йис дубхьна. Дупну ккундуки, 25 йисандин арайиъ табасаран драмтеатрин хъуркьувалариъ режиссёрарин ва актёрарин аьхю зегьмет а. Дагъустандин милли театрарин арайиъ варитIан жигьилуб табасаран театр ву. Думу 2001-пи йисан Дагъустан Республикайин Правительствойин указдиинди ачмиш гъапIну. Табасаран драмтеатрин сарпи директор ухьуз варидариз ужуди таниш вуйи ихь журналист, режиссер Мягьямад Гьюсейнов гъахьну. Сад йисан театриъ гъилихиган, Мягьямад Гьюсейновдиз Мягьячгъалайиъ жара ляхниз теклиф гъапIнийи, ва 2002-пи йисан директорди Къудратдин Аьшуров тяйин гъапIнийи. ЙицIикьюд йисан дугъура баркаллу зегьмет гъизигну. 2014-пи йисан 12-пи майди Табасаран драмайин театрин директорди Аьлимурад Аьлимурадов дерккнийи.
2001-пи йисан узузра театрин литературайин пайнан руководителди лихуз теклиф гъапIнийи. Му гъуллугънаъ ляхин апIури, цци йизра 25 йис вуйиз.
Театриъ лихуз читинди вуйи пуб фукIа дарпи мисал ву. Учу, спектаклйир диври, сифте районариз, хъасин жара шагьрариз гастролйириз гъягъюри гъахьунча. Гьаму йисарин арайиъ театрин актерари сягьнайиин 60-тIан артухъ спектаклйир улупна. Театрин репертуар яркьу апIбак гъи ухьухъди хъимдру шаирари чпин зурба пай кивну, дурарин баркаллу аьдатар гьамусяаьт ихь театрин режиссер Жамбулат Гьябибовди, табасаран шаирар Эльмира Аьшурбеговайи, Кюребег Мурсаловди ва жарадари, цIийи пьесйир дикIури, давам апIура. КIваин апIуз ккундузузки, 2025-пи йисан Мягьячгъала шагьриъ, Урусатдин театрарин деятеларин союздин 150 йис хьпахъди аьлакьалу вуди, Республикайин театрарин «Дагъустан адлу гъапIдар» IV фестиваль-конкурс кIули гъубшнийи. Фестивалин варитIан заан лишан – Гран-при – Табасаран драмтеатри Дагъустандин халкьдин шаир Расул Гьямзатовдин «Дагълу дишагьли» поэмайин бинайиин алди диву «Асият» спектаклиз тувну. Дидин режиссер-постановщик, сягьнйирин автор ва художник-постанов-щик РД-йин искусствйирин лайикьлу деятель, Санкт-Петербург шагьриан вуйи Дмитрий Павлов вуйи. Дупну ккундуки, табасаран драмтеатриз туву му заан кьимат ва диди гъазанмиш дапIнайи хъуркьувалар театрин коллективдин, дидин директор Аьлимурад Аьлимурадов кIули ади, багъри халкьдин культура артмиш апIури, йицIуд йисариинди зигурайи загьметнан натижа ву.
Узу му театрин коллективдиъ лихурайивалиин кьадарсуз шад вуза, ва му ляхни йиз яратмиш апIувализ манигъвал ваъ, хъа кюмек апIура, гьаз гъапиш узу гьар йигъан жюрбежюр кьисматнан инсанарихъди сигъ аьлакьайиъ аза. ИкибаштIан, узу ихь артистарикан кIураза. Гьадрарин уьмрариъ шулайиб узуз рябкъюразуз, дурарин шадваликан ва дерднакан, цIибди вушра, узузра кубкIра. Хъа артистари сягьнайиин яратмиш апIурайи суратар – гьадрарра инсанарин кьисматар даринхъа? Думу ляхин йиз уларикк арайиз гъюрайиб ву, узу думу ляхнин иштиракчи вуза. Гьаддиз театриъ ляхин апIурайивал йиз яратмиш апIбари анжагъ кюмек шула», – гъапнийи Аьбдурягьим Аьбдурягьмановди.
Дагъустан Республика-йин культурайин министрин заместитель Мурад Гьяжиевди ва Урусатдин Федерацияйин Дагъустандиъ айи театрарин деятеларин союздин председатель Тимур Мягьямадовди табасаран драмтеатрин актёрар, Дагъустан Респубдликайин театральный искусство артмиш апIбак киву пайназ ва гизаф йисари гъизигу бегьерлу зегьметназ лигну, грамотйириинди ва дипломариинди лишанлу гъапIнийи. Хъасин «Ватан уьбхрудар» спектаклин премьера ккебгънийи. Спектаклин сценарий Ватандин Аьхю дявдин йисари совет халкьдин ва гъи СВО-йиъ иштирак шулайи эскрарин гьунарназ бахш дапIнайиб вуйи. Cценарийдин автор Алтай Республикайин П.В. Кучияковдин ччвурнахъ хъайи милли драмтеатрарин кIулин режиссер, Алтай Республикайин искусствйирин лайикьлу деятель Эмма Иришева ву.
Урус чIалниинди кIули гъубшу cпектакль тамашичйири аьхю гьевесниинди кьабул гъапIнийи. Сценарий, дюзди гъапиш, гьиссар жигьатнаан, гъагъиб, учIвруб вуйи, ва премьерайиз дуфнайи жюрбежюр миллетарин жигьил вакиларин уларилан кмиди нивгъар гъягъюйи. Гьадмуган гъаври гъахьунза – ухьу жигьил насликан кми-кмиди апIурайи аьрзйир гьавайидар ву. Дурарин спектаклихьна вуйи гьевес учвуз рябкъюз ккунийкIан! Дюзди дупну ккунду, гъийин наслар саб-швнуб насил улихьна яшамиш гъахьи инсанариз ухшар вуйидар дар. Гъи уьмрин кьиматлувалар, жямяаьтлугъ нумуна дигиш гъабхьну. Къад-сумучIур йис улихьна шагьрариъ яшамиш шулайидарси, кьюд-шубуд йигъаз меркездиз хяларди гъафидарра кмиди театриз гъягъюри шуйи. Хъа гъийин насли рягьятвал гъадабгъуз жара йишвар агуру – барар, ресторанар, кафейир. Хябяхъ жвуван хулаъра, телевизорин улихь, интернетдиъ учIвну, алдапIуз шулу. Хъа вушра театри инсанарин юкIвар чахьна зигури ими. Гьаз? Гьаз гъапиш, инсандин гьиссариз ялгъузвал хас дар.
Йиз фикриан, мектебариъ урхурайидар кми-кмиди театрариз, филармонияйиз, художественный выставкйириз, фольклорин фестивалариз хъади гъягъюри ккунду. Хъа театрариъ жигьиларин айтIан аьлам террорин ва экстремизмдин идеологияйихьан, инсафсузвалихьан, зурвалихьан марцц апIуз кюмек тувру спектаклйир дивну ккунду.
Спектаклин кьяляхъ Эмма Иришевайихъди сюгьбат гъубхунза. Дугъанра, театриъ ляхин апIури, сумчIуртIан зиина йисар ву. Дугъу жюрбежюр театрарин сягьнйириин классикайин ва гъийин деврин драматургияйин 30-тIан артухъ спектаклйир дивну. Ихь театрихъди лихури, дугъан сабпи раж ву.
– Табасаран драмтеатрихъди вуйи йиз сабпи таниш’вал 2020-пи йисан Грозный шагьриъ, театрин кIулин режиссёр Жамбулат Зейналовдилантина гъабхьниз. Гьаддихъанмина узу Жамбулатдихъди швнуб-сабан фестивалариъ гюрюшмиш шули гъахьунза. Ккудубшу йисан дугъу узуз табасаран драмтеатрихъди лихуз теклиф гъапIну. Мициб мерд халкьдихъди узу таниш хьувалиин гизаф рази вуза, – ктибтнийи Эмма Иришевайи.
– Табасаран драмтеатрин коллектив лап албагуб ву. Мицисдар гьевеслу актёрарихъди вуйи ляхинра улихь гъябгъюр кIури, фикир вуйиз. Узу гьязур гъапIу «Ватан уьбхрудар» спектаклин сценарий вари артистари гьадмукьан дюзди гъубхнуки, саб гъалатIра деебтундар.
Театр – му коллективдин уртахъ зегьмет ву. Гьаци гъабхьигантIан хъуркьувалар шулдар – театрин тIалаб гьациб ву. Актер, узу йиз кьувватар ахтармиш апIуз гучIрур дарза кIури, сягьнайиина удучIвну ккунду.
Узуз якьинди аьгъю, узу айи мялуматариин биналамиш духьну кIурайиб вуйиз – гъи Дагъустандин милли театрарин арайиъ табасаран театр вартIан улихь хьа. Гьяйифки, театриз цIийи дарамат адар. Думу ляхинра багарихьди тамам шул дупну, умуд кивраза, – гъапIнийи йиз сюгьбатчийи.
Му умуднак узура, ихь газат урхурайидарра, театрин тамашачйирра вари ктикьурхьа.
