Гюлягьмад Маллялиев
4-пи феврали ихь республикайиъ имам Шамил кIваинди уьрхбан йигъан лишниккди жюрбежюр серенжемар кIули гъушну. Къанна хьуд йисандин арайиъ, дагълу уьлкейин асиллу дарувал, дин-тIяаьт, абйирилан гъузнайи аьдатар, уьмрин гъурулуш уьбхбан бадали, му касди урусатдин паччагьлугъдихъди барабарсуз женг гъабхури гъахьну. Кавказдин дявди Дагъустандин ва Чечняйин халкьариз кьадарсуз читинвалар, аьзиятар гъахну, варж агъзрариинди инсанар уьмриан гъухну. Паччагьдин жаллатIари йицIдар агъзрариинди яркврар, бегьерлу жилар барбатI гъапIну, гизаф гъулар цIихь гьирчну. Диди дагълуйирин мяишатаризра кьадарсуз зарар тувну – гизафдар чпин мал-къарайихъ, дюзенариин али ужударсдар жиларихъ мягьрум гъахьну (дурар казакариз ва Урусатдиан мина яшамиш хьуз гъахи хизанариз тувну, хъа ерли инсанар дагълариз гьергуз мажбур гъахьну), аьсрариинди гъурмиш духьнайи ариш-веришдин аьлакьйир ва аьдати сяняаьтар ккутIну. Дявдин аьхириъ миллионариинди инсанар Турцияйиз ва жара мусурман уьлкйириз кюч гъахьну ва гьамишандиз ватандихъ мягьрум гъахьну.
Гьаддихъди сабси, тарихчйири кIурайиганси, Кавказдин халкьарин милли азадвал бадали вуйи дявдин вахтна жа-жаради яшамиш шулайи, чиб-чпихьди гъалмагълариъ шлу Дагъустандин миллетар, асиллу дару жямяаьтлугъарин союзар чиб-чпихъди албагну. Уьмуми душмандин къурхуйикк, бинайиъ миллетвалин лишан ваъ, хъа саб вуйи диндин ва аьтрафарин лишан айи цIийи гьюкуматдин – имаматдин – дазйириъ дагълу халкьар сатIи ва битав гъахьну. Ва думуган дагълуйирин чпи саб миллет – дагъустан халкь – вуйивалин гьисс ижми гъабхьну, думу гьисс гъира чIивиди ими. Дидланра савайи, имам Шамилихьан имаматдиъ хайлин пис кюгьне аьдатар (къан, ички убхъувал, инсанар лукIвализ тувувал, сумчрариз удучIвру кьадарсуз аьхю харжар) ккутIуз вая дурарин эгьемият цIиб апIуз удукьну. Гьелбетки, цIийи гьюкуматдин вахтна хайлин цIийи сяняаьтарра арайиз гъафну, тягьсил ва цIийи аьгъювалар артмиш хьуз шараитар яратмиш гъапIну. Сабсан далил кIваълан гьапIуз шулдар — уьмуми гьюкумат яратмиш апIбиинди имам Шамили ерли гьюкумдрарин – бегарин, ханарин, кьадйирин, шамхаларин ва гь.ж. гьюкум зяиф гъапIну.
Кавказдин дявдин женгариъ табасаранлуйирра лап дирбашди иштирак гъахьну. Гьяйифки, дагъустан тарихчйир, тарихдин важиблу гьядисйирикан ктибтруган, гьарури леэф чан миллетдиина зигури, жвуван халкьдин ад ва хъуркьувалар артухъ апIуз чалишмиш шулу. Амма ихь игит халкьдин гьунарарикан гизаф бикIбариъ шагьидвалар гъузна.
Дупну ккундуки, табасарандин уьзден халкь XIX аьсриъ ерли гьякимариз кми-кмиди къаршуди удучIвури гъахьну, фицики кьадйири, бегари, майсумари, йишвариин урус паччагьдин политика кIулиз гъабхури, ерли агьалйир кьадарсузтIан артухъ налогар иливури, зулум туври, чIаркIури гъахьну. Гьаддиз, уьзденар гьам бегариз, гьам урус паччагьлугъдин политикайиз къаршуди удучIвури гъахьну. Мисалназ, 1811-пи йисан Табасарандин ряятарин гъуларин агьалйири, сатIи духьну, чпин кIул’ин генерал-майор Т.Л. Лисаневичди деркку инсафсуз бег утIурккну. Хъа 1819-пи йисан Кафари Табасарандин агьалйири, чпи кьадарсуз инжиг апIруган, кьадий йивну йикIуру. 1830-пи йисан ЖагътIил гъулан агьалйири перепись гъабхуз гьаънайи гъуллугъчи утIурккуру ва чпихьна гизаф писди янашмиш шулайи Кьасум-бегдин диван апIуз йикьрар апIуру. Ерли агьалйирин кьисаснахьна гучI гъабхьи Кьасум-бег Заан Табасарандиз гьергру.
1830-пи йисари Табасарандиъ урус чапхунчйириз къаршу вуйи гужли гьяракат арайиз гъюру. Дидин кIулиъ шейх Мугьяммад-Эфенди аль-Хянягъи дийигъуру. Урусатдин кьушмарин кIулиъ айи генерал-адъютант Н.П. Панкратьев думуган Табасарандин ва Гъяйтагъдин агьалйирихьна, паччагьдин гьюкмиз табигъ йихьай кIури амриинди илтIикIуру. Думуган му уьлкйирин вакилар, чпиз кюмек тув кIури ва паччагьдин гьюкмиккан чпи азад апIин кIури имам Къази-Мугьяммадихьна гъягъюру.
Къази-Мугьямаддин терефнаан разивал гъабхьиган, Гъяйтагъдин ва Табасарандин кьушмари Апшеронский полкнан йирхьуб ротайиина гьюжум апIуру. 1831-пи йисан августдин вазли Къази-Мугьяммадра чан кьушмарихъди Дербент бисуз гъюру.
Гьяйифки, паччагьдин кьушмари къаршуди гъудужву дагълуйирин гьяракат аьхю инсафсузвалиинди дагъитмиш гъапIнийи. Табасарандин гъулариъ гизаф зулмар гъапIу полковник Миклашевскийиз дагълуйири «къара полковник» ччвур тувнийи.
Табасаранари 1830-пи йисарин эвелариъ паччагьдин жаллатIарихьан гьерграйи муршид Мухаммад Ярагъийизра аьхю кюмек тувру. Думу гьятта сад йистIан артухъ вахтна – 1830-пи йисан майин вазлилан 1831-пи йсан август вазлиз – Кюрягъ гъулаъ, хъасин кьюб вазли ТIивак гъулаъ яшамиш шули гъахьну. ТIивак айи вахтна дугъу чан риш Гьяфсат имам Къази-Мугьяммадиз швушвди тувру.
1837-пи йисан ерли гьякимарин ва паччагьдин гъуллугъчйирин зиллетнакк аьх апIуз дархьиди, табасаранар нубатнан ражари шагьрин гьюкмиз къаршуди гъудужвуру. Думу гъярхьувалар тап 1839-пи йисазкьан давам гъахьнийи. Му ражарира дагълуйирин гьяракат паччагьдин жаллатIари ерли гьюкумдрарин кюмекниинди саб жюрейинра инсаф адарди дагъитмиш гъапIну.
1843-пи йисан имам Шамили Заан Табасарандин агьалйириз, урус паччагьдин гьюкмиз гъаршуди удучIвай кIури, кагъзар гъидикIнийи. Табасаранар дишла ликри гъудужвнийи ва Рукел гъул чпин хилиз гъибиснийи. Гьаддинди Дербентдин Гъубайихъди вуйи аьлакьа хътубтIнийи.
1844-пи йисан февралин вазли имам Шамили Табасарандиз шариаьт дебккбан бадали ва ерли инсанар паччагьдин кьушмариз къаршу апIбан бадали чан наибар – ТIелетIл гъул’ан вуйи КибитI-Мугьяммад, Къазикумухдиан вуйи Мугьяммад-эфенди ва Ахъушайиан вуйи Мугьяммад-кьади гьаъру. Думуган ТIивак гъулан гъвалахъ 5 агъзур дагълуйир паччагьдин кьушмарихъди женгназ удучIвуру. Барабарсуз женгнаъ дагълуйир магълуб шулу. Генерал Аргутинскийи, ТIивак гъулан жямяаьтдилан чан хъял алдабгъури, мист ва чпиз вафалу кьюр касдин хулар ктарди, вари гъулаз цIа йивуру.
Табасаранарин иштираквал ади гьаму жюрейин гьядисйир Кавказдин дявдин вахтна гизаф гъахьну. Табасаран вилаятдин думугандин агьалйирин гьиссар, мурадар-метлебар 1850-пи йисан 1-пи июнди (гьижрайиинди 1266-пи йисан ражабдин вазлин 21-пи йигъан ) гъибикIу кагъзиан рябкъюра.
Думу исихъ туврача.
«Табасарандин аьлимари, гьюрматлу агъсакълари ва жигьилари – дюзи диндин рякъ’ин алидарин амириз ва иман-дин бадали женгчйирин кIулиъ айи имам Шамилиз (гъит Аллагьу Тяаьлайи думу нифратвалихьан ва ул’ан адахъувалихьан уьрхри):
Увуз ислягьвал, Аллагьдин рягьим, Дугъан разивал ва хил аладабгъувал [ккун апIурача]. Гъит уву Аллагьди душмнар яв бедбахтвалиин шад хьувалихьан уьрхри ва аьдуйиин гъалибвал гъадабгъуз увуз кюмек туври. Амин.
Хъасин: Я эдеблу кас, учу гьамусдиз гьаму нянатламиш дапIнайидариз аьксивал улупуб яваш дапIнадайча, гагь дурарихъди женгназ удучIвури, гагь аьмларихьна ва кучIал апIувалихьна илтIикIури, ва думуган дурар ич жиларилан улдучIвну гъягъюйи, фицики дурарин кьастариъ ич жилар дисуб адайи. Хъа гьамус учуз якьинди аьгъю дубхьначузки, ич инсанари ва яв яракьлу дестйири туврайи зарарнахьна чпи уьрхбан бадали, дурари ич жилар хилиз гъадагъбан, душвариъ аьхюдарди чпин инсанар дитбан ва гъалйир дивбан кIат’и къарар адабгъна. Душман якьинди гъавриъ гъахьну – дугъаз варитIан аьхю зарар гьаму жиларин зиин гюзчи алдрували тувра.
Гьаму ляхин гьисабназ гъадабгъну, учу увухьна гьарайниинди илтIикIурача: белки уву, учухьна тупар ва барутра хьади, гьисс шлу кюмек гьапIну, учуз рягьим апIарва ва учу душмандин писвалихьан уьрхярва — гъалйир дивну ва дявдин тикилишар мюгькам дапIну, учу жвуван хатIасузвал тямин апIруганси.
Хъа уву улихьнаси учухьна гьапIу лап бицIи кюмекнакан улхуруш, дидхьан, увузра хабар айиганси, учу душмандин алжагъуваларихьан уьрхюз хьибдар. Улуп учуз яв рягьимлувал – ва, гьаму ляхин лазим вуйиси аьхирихъна хпан бадали, гъит Рягьимлури яв кьувватар мюгькам апIри.
Учуз, ич ляхин кIулиз адабгъбан бадали, ич жилариина я уву дуфну, ясана учухьна, регьбервал тувбан бадали, дирбаш ва аькьюллу инсан гьаъну, кюмек апIин.
Ич инсанар шариаьт гъурмиш апIувалихьна ва къайда дебккувалихьан вуйи кьадарсуз аьхю гьевесну ва мурадну ацIна, иллагьки гьамусяаьт, чпи гьамциб читин гьялнаъ айи вахтна.
Гьамдин гьякьнаан увуз гьаму кагъаз гъабхири ктибтиди».
Гьаму кагъаз гъурубкьиган, имам Шамили табасаранариз кюмекназ чан наиб Абакар-Гьяжи Мугьяммад гьаъру.
«Учву дуствалиъ ва чвевалин аьлакьйириъ лап марцциддар вуйивалин гъавриъ ади ва, гьамусяаьт учвухьна ич адмийир гьаувализ ккилигурайиб, учву мужагьидар вуйиб ва кюгьне вахтарианмина Дагъустандиъ ичв дирбаш’валиинди, жюрэтлувалиинди ва чалишкъаванвалиинди машгьур вуйиб аьгъяди, учу учвухьна ич ихтибар али, учвухьра, учухьра лап машгьур вуйи, чаз аьхю гьюрмат гъазанмиш дапIнайи абурлу аьлим ва кIубан эскер, Ахъушайин кьади Мугьямаддин бай, Абакаргьяжи, ичв вилаятарин вари агьалйирин зиин наибди гьаърача», – гъибикIну Шамили чан жавабнаъ ва Табасарандин ва Гъяйтагъдин агьалйирикан Аллагьдин душмнарихъди вуйи дявдиъ ва гъярхьувалариъ хъана артухъ дурумлувал улупуб ккун гъапIну.
СацIиб вахтналан Шамили Табасарандиз 500 атлуйирра хъади чан наиб Гьяжимурад гьаъру, амма дугъу чан нукьсан гьяракатариинди Табасарандин агьалйир чаз ва Шамилиз къаршу гъапIну. Думу гьядисйирикан дагъустан тарихчйирин бикIбариъ яркьуди дупна.
Натижа йивури, дупну ккундуки, Кавказдин халкьарин милли азадвал бадали вуйи дявдиъ табасаранари, гьарганси, чпин рюгьнан игитвал, диндиз вафалувал ва чапхунчйирихьна вуйи нифратвал улупну. Ихь абйирин жюрэтлувал, думу гьядисрихъан аьсрар душнашра, ухьу кIваълан гьархну ккундар.
