Наргиз Гюлечова
Яшлу кас хулан девлет ву кIури шулу. Ав, дицдар инсанар, хуланси, гъулар-шагьраринра девлет чIиви тарих ва аькьвлин хазна ву.
Хив райондин Ляхла гъулаъ варитIан аьхю яшнан агьали Аьлипаша Аьзизов (шиклиъ) ву. Дугъан яш 89 йис ву. Агъсакъал 1937-пи йисан 4-пи феврали Ляхла гъулаъ бабкан гъахьну. Дугъан уьмур читинвалар гизаф айиб гъабхьну. Ич сюгьбат агъсакъли «Узу жигьилвал гъябкъюр дарза. Узу гъира йитимди имиза», кIури ккебгънийи. Дугъан гафариинди, дадайинна адашдин уж’вал рябкъяйиз, бай дурарихъ мягьрум гъахьнийи.
«Дявдин кьяляхъ 1945-пи йисхъан 1953-пи йисаризкьан лап гашу вахтар вуйи. Алабхьру палатдихъди, ипIру уьлихъди гизаф читинди вуйи. БицIидариин цIил кивну адру палат затра шулдайи. Ич гъулан мектебдиъ юкьур урус дишагьлийир мялимарди лихури гъахьнийи. Дурари учу, хутIлариъ игнар ургбан кьяляхъ, дяхнин кIулар дюхюз хъади гъягъюри шуйи. ХутIлариз гъягъру рякъяриъ тегьмузар кIуру укIар шулийи. Гаш’валиан гьадрар улдутIури, итIури шуйча. Мидланра гъайри, рякъюъ алахьу учIвру кIажар, витIритIар ва хъана жара укIар итIурийча.
КIваин илмийиз, гъуларин баяр-шубар сивариз лишвар, чIар-чIурдиз йимишар уч апIуз гъягъюри, хъа дишагьлийири зюртIарин аьхю гъагъар хури, хизанари гьадрар итIури шуйи. ЗюртI укI учв цIиб зарар кайиб вуйи. Эгер дидин гал ихтиятди алдадапIиш, дишлади чав кубкIу йишв диди дубгну, хамраз зиян апIуйи. Хъа саб вахтари магазнариз удар думукьан аламдру гьяжибугъдайин кIулар хуз хъюгънийи. Дурар гъулан агьалйириз пай апIури шуйи. Гьяжибугъдайин кIулар екIухъди дуркну, пичракк дурцну, дурарикан хю апIуз кIури, рягъниккна гъахури шуйи. Гьязур гъапIу хю варждикан апIурайи чIиргъник кабхьри шуйи. Асас вуди инсанар гьадму ипIури дуланмиш шули гъахьну», – читин вахтар кIваин апIура яшлу касди.
Гъи замана дигиш дубхьна. Думу вахтарихъди гъийин йигъар тевиш, гьамусдин уьмур вари терефарихъанди ужуб ву, амма, гьяйифки, инсанарин сагъламвал кьит гъабхьну, арайиъ гьюрмат, аьхюр-бицIир аьгъяди, сари сар гьяспикк ккаъри имдар.
«Узу бицIиди вуйи вахтари, ич дадара имиди, учухьна украин дишагьлийир гъафнийи. Дурарихь саб жизби хюра хьайи, ва гьаддикан чпиз ипIруб гьязур апIуб ккун гъапIнийи. Гьадму хюйикан дадайи дурариз лавшар илирчнийи. Чпихьна гьациб гьюрмат улупну, ужуди кьабул апIбаан чпин разивал улупури, дурари ич дадайиин макар апIури алархьнийи. Варидиз гизаф гаш ва читин вахтар вуйи. Гъийин заманайин инсанар, я ипIрубдин, ясана алабхьрубдин кьитвал кадарди, чпиз ккуниганси яшамиш шула», – кIура Аьлипаша Аьзизовди.
Сюгьбатнан давамнаъ, Аьлипаша абайи чан уьмриканра, чав тамам апIури гъахьи ляхнариканра ктибтнийи.
«Учу шубур гъардаш вуйча. Аьхюнур узу вуйза. ВаритIан бицIинур учв бицIиди имидитIан кечмиш гъахьнийи, хъа кьюрпи гъардаш кIуруш, гъулан мектеб ккудубкIси удучIвну гъушнийи ва Саратовский областдиъ рукьан рякъяриин лихуз хъюгънийи. Думу гъира гьадушваъ ими.
Адаш лап ухди кечмиш гъахьнийи, гьаддиз узу гъулаъ дадайихъди имиза. Гъулан мектеб ккудубкIубси, жюрбежюр ляхнар апIуз хъюгънийза. Гизаф аьжузвал кайчуз. Сад йисандин арайиъ ГьепIларин марччарихъ гъягъюри гъахьнийза. Думуган дадара имийи. Дидин кьяляхъ шубуд йисандин арайиъ гъулаъ айи бицIидарин яслийин завхозди гъилихунза. Яслийин ляхниан удучIвбахъан саки 10 йисанкьан Казахстандиз лихуз гъягъюри гъахьунза. Душваъра гъазанмиш апIуз думукьан рягьятди дайи. СабцIиб вушра пул кайи ляхин абгури, баяриин ницц алабхьну шуйи. Гьациб читинвалиинди дилихну гъулаз кьяляхъ гъафиган, гъуландарин хиял шуйи, чIанади алабхъу аьхю гъазанж хьади дуфна кIури», – аьзият кадиси гъапнийи агъсакъли.
Аьлипаша Аьзизов, думу хайлин йисари колхоздиъ чюллерин гизирдира гъилихну. Вушра гъулаъ гъузну кIури, яшайиш дигиш апIуз даршулайиб гъябкъган, думу Урусатдиз лихуз гъягъюз мажбур шулийи.
«Ургур йискьан гъабхьнийиз Урус’ятариъ лихури. Хъасин, гъулаз гъюбан кьяляхъ, 1970-пи йисан Хив гъулан мектебдиъ 10-пи класс заочно ккудубкIнийза. Гьадму йисари йиз халра ккебгънийза. Сарун хизанра ади, 10-пи классра дурхнайир вуйивализ лигну, узуз гъулан мектебдиз завхозди лихуз дих гъапIнийи. Гизаф рази духьну, теклиф кьабул гъапIнийза. Думу йисари мектебдиъ 300-тIан артухъ бицIидар ади шуйи. Читинвалар газаф айи. Мектебдиъ сабишв’инди туврайи манишинра адайи. Гьарсаб классдиъ айидар цIа ипру пичар вуйи. БицIидар мектебдиз гъяйиз, гизирари гьадму пичариъ цIа ипри, классар аргури шуйи.
Мектебдиъ му ляхин 21 йисан тамам дапIну, сарун пенсияйиз удучIвнийза. Лайикьлу рягьятвалиъ айириз гъулан халачйирин фабрикайин директори кочегарди лихуз дих дапIну, гъушнийза. Душваъра хайлин йисари ляхин апIури гъахьунза. Узухьна ужуб гьюрматра айи», – кIура Ляхла гъулан агъсакъли. Му гафар кIури, йиз сюгьбатчийин маш аку гъабхьнийи.
Сюгьбатнан аьхириъ ляхлаарин агъсакъли гъийин жигьиларизра насигьятнан гафар гъапнийи: «Гьюрматлу жигьилар, гъийин ичв девир, ихь абйири чпин жанар тувну гъазанмиш гъапIуб ву. Абйир-бабарихьна вуйи гьюрмат уьбхяй. Дадайиз велед ширин мутму ву. Гьаци ширинди гьаммишандиз гъузуз чалашмиш йихьай.
Саб терефнаан гъийин наслар бахтлударра ву, хъа тмуну терефнаан кIуруш, гъи гьюкуматдин гьял гизаф гъагъи дубхьна, футнара гизаф дубхьна. Велед вердиш ва тербияламиш апIуз гизаф читин дубхьна. Дюзи рякълан жигьилар алдаъру мумкинвалар вари терефарихъанди ачухъ духьна. Гьаддиз веледдиз дюзи рякъ улупуз абйир-бабар чалашмиш духьну ккунду.
Учву, жигьилар, авадан ва бахтлу ишричву. Сагъвал, ужуб фикир, бахтлувал, аькьюл, сабур ва хъанара сабур тувричвуз. Дюн’я ислягь ва саламат дубхьну, ичв гьарурин юкIвар шадди гъитри. Ичв бахт ичв гъурдаъ а».
Аьлипаша Аьзизов 10 веледдин адаш, 20 худлин ва гудларин аба ву. Гьит Аллагьди дугъаз хъанара мюгькам сагъвал туври.
