Гюльнара Мягьямедова
Жакьвар ярхи йисди ихь багахь яшамиш шула. Дурари инсанариз мянфяаьт ва шадвал хура: инсанди киву чру набататар уьрхюра, чпин сазандар сесниинди ихь яркврар имбубсан уткан апIура.
ТIирхурайи жакьвариз лигруган, инсан гьяйран шулу. Ухьу дурарин зикварин утканвал гюзет апIурашра, мукьмарихъ хъпехъурашра, гьатIарццнайи аьхю хлинццариз фикир туврашра, гьяйифки, жакьварин уьмрикан лап цIибтIан аьгъдархьуз.
Гьар йисан ЮНЕСКО-йин «Инсан ва биосфера» программайин дахилнаъди апрелин вазли Варихалкьарин жакьварин йигъ къайд апIуру. 1906-пи йисан 1-пи апрели хайлин уьлкйирин вакилари жакьвар уьрхбан Варихалкьарин конвенцияйиин къулар гъизигу йигъ ву. Хъа жакьварин йигъ, Конвенцияйиин къулар гъизигу йигъси, мани уьлкйириз душнайи жакьвар ухьухьна кьяляхъ гъюру вахтра ву. Урусатдиъ думу йигъ 1994-пи йисхъанмина къайд апIуз хъюгънушра, дидиз улихьнара ихь уьлкейиъ жакьвар гъюру вахт – хьадукар машкварси кьабул апIуйи. Мектебариъ урхурайи бицIидариз мялимари жакьвариз гакIвлин мукьар апIуз табшуругъ туври, хъа сад йигъан дурар вари керхри шулу. Думу гизаф ужуб аьдат ву. Жакьвариз хьадукран вахтна цIиб читинди шулу, дурариз кюмек лазим ву.
Аьлимарин улупбариинди, Дагъустандиъ 355 жюрейин жакьвар а. Думу кьадарнакан 58 жюре Урусатдин ва Дагъустандин Уьру китабариз гъадагъна. Дидин метлеб йислан-йисаз жакьварин кьадар цIиб шулайивал дебккуб, дурар гьюкуматди уьрхюрайибдикан мялумат тувуб ву.
Йислан-йисаз жакьвар гьаз цIиб шула? Жаваб туврача: табиаьтдин гьавйир дигиш шулайиган, яркврарик цIа кабхърайиган, бязи йишвариъ лап аьхю мархьар ургъури, гьюлин багахь мукьар апIру жакьварин мукьариъ шид убчIвруган, гизаф йишвариъ урзру чюллер артухъ апIбан бадали, яркврар утIукъурайиган, гъулан мяишатдин сурсат гьясил апIбан ляхнариъ пестицидар, гербицидар ишлетмиш апIурайиган, къанунсузди хюрч апIрудари кьиматлу жакьвар дисури масу туврайиган… Гьамрар себеб вуди, гизаф жюре жакьварин жинс ккадабхъура.
Уьру китабдиз гъадагънайи жакьварин жинс уьбхбан бадали, инсанари жакьвариз хъайивал апIурайи паркар арайиз хура. Жакьварин реабилитацияйин центрйирра кмиди арайиз хура. Душвариъ аьлимари питомникариъ жакьварин чиркквар уьрхюру, тIирхуз ва хюрч апIуз улупну, хъасин дурар чIиви табиаьтдиз деетуру.
Ихь республикайин табиаьт, дагълар айивализ дилигну, люкьяриинди девлетлу ву. Дагъустандиъ варитIан кьувватлу ва вягьши нахшрар: беркут, балобан, накьвариин шлу люкь, сапсан, гриф, лизи рижв хъайи люкь алахьуру. Гьаму люкьярикан варитIан кьувватлуб беркут ву. Беркутди завуъ имиди хюрч ккебгъру, дидин яркьуди гьатIарццнайи хлинццар явашди ришвурашра, алжабгъувал гизаф гьяракатниинди гъябгъюру. Люкьярин бацари микIси жабгъурайи жейранра кмиди бисуру. Беркутдин гъагъ 6 килойиинакьан удубчIвуру, хъа бацариъ гьадмукьан аьхю кьувват аки, ужуди вердиш дапIнайи думу люкьру жигьил жанаврин кIул уьбгъюру.
Хъа дюн’яйиъ жакьварик варитIан гьяракат кайиб сапсан кIуру ппази ву. Пишекрарин улупбариинди, алжабгъруган, дидин гьяракат сяаьтнан арайиъ 322 километриина, ясана секундайин арайиъ 90 метриина удубчIвуру. Завуз удубчIвну, сапсан чав ул хъапIрайи хюрчниина узди убсру. Дидин убсувалин гьяракатну чIатху хюрчнан кIул ултIубччвуз мумкин ву. Сапсан хюрч апIуз рягьятди вердиш шлу ппази ву, гьаддиз аьрабарин шейхариз дидихъ 160 агъзур доллар тувуз кIюгъялди дар.
ВаритIан чIатху люкь кIару гриф ву. Дидин гъагъ 12 килограммдиина, хъа хлинццарин ярхишин саки 3 метриина удубчIвуру. Грифари сесер апIурдар.
Люкьярси, Дагъустандиъ жара уткан жакьварра а. Жакьвар ихь дустар ву. Дурариз хъайивал апIуб гьарсар касдин буржи ву.
