Ухдихъанмина ихь абйирин, аьдати календарилан гъайри, ухнарин (неж-брин) календарра ади гъабхьну, ва дурари чпин уьмурра дидихъди хъабалгну хъапIуйи. Думу календарра йисариинди кIули гъуху ахтармиш’валарин тясирнаккди дюзмиш гъапIуб ву.

 

Аьдат вуйиганси, гьарсад йисан, ригъ кафари терефназди илтIибкIу йигълан тина 25 йигъ тамам гъабхьиган, сабпи ухин ккебгъру. Думу йигъра чарасуз вуди январин 12-пи йигълан тина сабпи гьербе йигъ дубхьну ккунду. Улупнайи 12-пи йигъра кабхъра. Гьаци вуйиган, гьар йисан сабпи ухин жа-жара йигъарилан ккебгъру. 2021-пи йисан 22-пи декабрь кьюрдун йигъ дийибгъру йигъ вуйи. Гьадму йигълан 25 йигъ гьисаб гъапIиган, январин 15-пи йигъ шулу. Хъа январин 12-дилан тина сабпи гьербе йигъ 2022-пи йисан январин 19-диин алабхъура ва сабпи ухинра гьадму йигълан ккебгъра. Ухнарин календариъ 10 ухин а, хъа гьарсаб ухниъ 12 йигъ шулу. Йиз гьисабариинди, 2022-пи йисан ухнарин календарь гьамциб ву. Гъийин девриъ табиаьтдиъра хайлин дигиш’валар гъахьну ва ухнарикан вуйи мялуматариъра дигиш’валар хьуз мумкин ву.

Заан Табасарандиъ ва саб пай Хив райондин гъулариъ «Кьюрдун ухнарин» календарь саб гьяфта улихьна ккебгъру. Исихъ арчул дуниъ дурариз асас вуйи календарь дюзмиш дапIназа.

 

Сабпи гьацI

1. ЦIижан – 19-пи январь – 30-пи январь. 2. Туршан – 31-пи январь – 11-пи февраль. 3. Куршан – 12-пи февраль – 23-пи февраль. 4. Хяллин – 24-пи февраль – 7-пи март. 5. Дакьракь – 8-пи март – 19-пи март. 6. Мулух – 20-пи март – 31-пи март. 7. Хилин (Хлин) – 1-пи апрель – 12-пи апрель. 8. Даркъван – 13-пи апрель – 24 апрель. 9. Иран – 25-пи апрель – 6-пи май. 10. ДумуркIин (ДулуркIин) – 7-пи май – 18-пи май.

1. ЦIижан – 12-пи январь – 23-пи январь. 2. Туршан – 24-пи январь – 4-пи февраль. 3. Куршан – 5-пи февраль – 16-пи февраль. 4. Хяллин – 17-пи февраль – 28-пи февраль. 5. Дакьракь – 1-пи март – 12-пи март. 6. Мулух – 13-пи март (Эбелцан йигъ) – 24 -пи март. 7. Хилин – 25-пи март – 5-пи апрель. 8. Даркъван – 6-пи апрель – 17-пи апрель. 9. Иран – 18-пи апрель – 29-пи апрель. 10. ДумуркIин – 30-пи апрель – 11-пи май.

 

22-пи мартдиъ Гъизилбаш Эбелцан къайд апIуру.

2022-пи йисан кьюрдун ухнар майдин вазлин 18-пи йигъан ккудукIуру. Ухнар ккудукIру йигъра гьербе вуди ккунду. Гьаци, 18-пи май гьербе йигъ ву. Хъасин гьисабнаъ адру йигъар ккергъру. Дурарин кьадар 62 йигъ ву. 19-пи майдиан гьисаб гъапIиган, 62 йигъ – июлин 19-дизкьан давам шулу. 20-пи июлиъ ккергъру хьадан ухнар думуркIиндилан хъюгъру. Думу йигъра гьербе ву.

Ихь абйири кIури шуйи – гьар кьюрдун ухниъ ухьухьна мани уьлкйириан саб жакьв гъюру. Гьарсаб ухниъ йиф убгъуру; эгер даркъван ухниъ йиф дурубгъиш, хярар уршвру вахтна убгъиди. Кьюрдун ухнар мичIлидар шулу ва гьарсаб ухникан тялукь мялуматра а. ЦIижан йигъари жанаврар лижарди лицури шулу. Яркур-кюлиз гъягърур ихтиятди духьну ккунду. Туршандиъ йифар ургъуру, аьхълушнар шулу. Куршандиъ йифар ерцIуру. Хяллин йигъари хутIлин изан гъапIиш, руг дуфри шулу. Гъатху кюкйир адашвуру. Эгер ацIу йифар гъургъиш, йис бегьерлуб шулу. Дакьракьиъ мани гъабхьиш, гамуш араъ дабхъур, хъа аьхъю гъабхьиш – кьунан кIарч тIубкIур, кIуйи абйири. Йигъар ужудар духьну, дакьракьиъ мусурман харар гъурзиш, ужуб бегьер гъадабгъуру. Мулухдин йигъари хутIлин изан гъапIиш, думу мулахси ижми шулу, батIриз дюзмиш шулу. Мулухдин йигъари арчлар апIуз алдатIу тIулар гъюдлидар, диржуз пучIудар шулу, ва дурарикан гъапIу арчил хьуд йисан пуч даршул.

«Эбелцан йигъхъантина мал-къарайиз укIан 40-сана муг ади ккунду», – кIуйи ихь абйири. Хилин йигъари пеълин хлинцц кьяши апIузкьан мархь гъубгъиш, дюн’я авадан шул. Даркъван йигъар хутIил хъапIуз ужудар йигъарси гьисаб апIуйи. Думу йигъари хъапIу хутIлиан даркъван укI терг шулу. Гьарари кьюлан ибси кIаж адабшвуру. Му вахтна йимишдин гьарарик кучуз хай шулдар – дурар ерццуз мумкин ву. Иран йигъар мягьсулар урзуз ужудар йигъарси гьисаб апIуйи. Иран йигъари гъурзу гъарпзар иран дургарси чIатхудар шулу, кIуйи. Му йигъар гьарар улурхьуз ужуб вахт вуди гьисаб апIура.

ДумуркIин ухниъ дукI убзури гъахьну. Гьаму ухниъ урзрудар дурзну ккудукIуру. Гьарари бегьемди кIаж адабшвуру, табиаьт чрушнахьди абцIру.

 

Кьюбпи гьацI

1. ДумуркIин – 20-пи июль – 31-пи июль.
2. Иран – 1-пи август – 12-пи август.
3. Даркъван – 13-пи август – 24-пи август.
4. Хилин – 25-пи август – 5-пи сентябрь.
5. Мулух – 6-пи сентябрь – 17-пи сентябрь.
6. Дакьракь – 18-пи сентябрь – 29-пи сентябрь.
7. Хяллин – 30-пи сентябрь – 11-пи октябрь.
8. Куршан – 12-пи октябрь – 23-пи октябрь.
9. Туршан – 24-пи октябрь – 5-пи ноябрь.
10. ЦIижан – 6-пи ноябрь – 17-пи ноябрь.

 

17-пи ноябриъ хьадан ухнар ккудукIуру. Июлиъна августдиъ 31 йигъ ади хьпаз лигну, 17-пи ноябрь хамис йигъаъ абхъра. Хъасин ккергъра 62 гьисабнаъ адру йигъар (гьяспин йигъар). Кьюрдунна хьадан ухнарин йигъарин кьадар 240 йигъ шула, хъа дурариин 124 гьяспин йигъарра иливиган 364 йигъ шулу. Февралиъ 29 йигъ айи йисан 365 йигъ шулу.

Хьадан думуркIин йигъари кIул али мягьсулар хъуркьру. Иран йигъари чимлар уьру хьуз хъюгъру. Даркъван йигъари жихрар хъуркьру. Хилин йигъари бегьер уч апIуру. Гьаму йигъар хутIил хъапIуз ужудар ву. Мулухдин йигъари алатариз гакIвлар алдатIуру, дурар ижмидар шулу ва дурарик камк кабхьудар. Мулухдин йигъари укI абхьру мугариз ва жагвариз аьмлюхъин тIулар алдатIури гъахьну; думуган алдатIу тIуларикан лап рягьятди мугар ва жагвар ургъуз шулу – тIулар дюрюргъди диржуз шулу. Гьацира мулухдин йигъари мурглар илитIуз мюрхюн тIулар гьязур апIури шулу – му вахтна гьязур гъапIу мургул кьаназ ишлетмиш апIру саягънаъ гъубзру.

Дакьракьиъ гадар апIури гъахьну. Му вахтна гъапIу чIуру хударин учIвруб шубуд йисан къайдайиъ гъубзру. Куршан йигъари рягъникк хю рябгъюри гъахьну. Туршан ва ЦIижан йигъари жилар аргъуру. Думу йигъар дуфнайивал рягънин залднариин мирккар йивбиинди аьгъю шуйи.

Ухнарикан жара мялуматар аш, дурарихъди газат урхрудар таниш гъапIиш, лапра ужу хьибдийи. Ихь абйирин ирс ухьу дюбхну ккунду ва жигьил насилра дидихъди таниш апIуб ихь буржарикан ву.

 

Ухнарин календар 2021-пи йисаз

Табасаранский сельскохозяйственный календарь