Зубайдат Шябанова
ВИЧ-инфекция бицIи гьяракат кади тIубкIуз гьязур шулайи бомбайиз ухшар ву, фицики ашкар даршлубси инсандин бедендиъ яваш-явашди тарабгъури, дидин хайлин йисар шулу. Му темайихьан саки вари ярхла шула, ва дидкан улхузра саризкьан ккундар. Гьарсар касди, думу уьзрихьан узуз гучI адарзуз, йиз хизандиз думу гъюз гъитдарза, кIури фумуд кивра. Гьаци Сурияйира фикир апIури гъахьну.
Сурия Рашидова 35 йисаъ айи Дагъустан дишагьли ву. Миржид йис мидиз улихьна дугъаз учв ВИЧ уьзриан аьзарлу духьнайиб мялум гъабхьну. Сурия Мурманскдиъ яшамиш шула.
«Йиз 2017-пи йисандин 27-пи октябрин йигъ уьмурлугдиз кIваин гъубзрийиз. Узу кьюрпи бицIириз гъагъдиъ айза. Дишагьлийирин консультацияйиан узу анализар тувуз гьаънийи. Ифдин анализди узук ВИЧ уьзур кайиб улупну», – ктибтура Сурияйи.
Сурия жангар улар айир, аку палтар ва ягъли швякьяр ккайи туфлийир алахьрур, инсанарин уларикк саб дупну ккархьрур ва ужуб хасият хъайир ву. Дугъан жилир Муслимдиз Сурия гъяркъю сабпи йигъан кьабул гъахьну. БицIи вахтналан дурари сумчир апIуру. Муслим Мурманскдиъ ляхниъ айи, хъа Сурияйи Мягьячгъала шагьриъ медучилищейиъ урхурайи. Урхуб ккудубкIбан кьяляхъ думу Муслимдихьна Мурманскдиз кюч шулу. Душваъ дурариз сарпи бай гъахьнийи.
«Учу отпускдин вахтна гьар йисан Дагъустандиз гъюйча. Дагъустандиъ Муслимдин дустар гизаф а. 2017-пи йисан хьадну учу кьюб вазлиз душваъ гъузнийча. Дагъустандиъ айи вахтна Муслим гьадму кьюб вазлин арайиъ тек-бирра хулаз гъюрдайи. Гъафирра пиянди шуйи. Узу, ясана дадайи гъапи гаф зат гъадабгъудайи. Кьанди учуз мялум гъабхьиганси, думу чан улихьдин дустар наркоманарихъ хъахъну. Думу наркоманарин дестйириз улихьди йиз жилириз таниш дару шаклу дустарра гъюз хъюгъну. Гьадрарихъди сатIиди наркотикар ишлетмиш апIури, гъиллигъариан къайдасуз йиз жилир ВИЧ-инфекцияйиан аьзарлу гъахьну.
Мурманскдиз ляхниз хътакру вахт гъабхьиган, думу сацIиб яваш гъахьнийи. Мурманскдиъ узу поликлиникайиъ медсестради лихурайза. Дагъустандиан дуфну кьюб вазлилан узу кьюрпи бицIириз гъагъдиъ айиб хабар гъабхьунзуз, ва дишагьлийирин консультацияйиз илтIикIунза. Анализари узук кайи хатIалу уьзур улупган, хъудругъри, узура, жилирра сабансан ифи тувуз гъушнийча. Амма дурарира диагноз тасдикь гъапIну. Му хабар жилириз узузтIан яманди гъагъиб гъабхьну. Думу депрессияйиъ ахъну, варидариз мидкан хабар шлуб гучIури, багахьлуйирихьан ва дустарихьан ярхла гъахьну. Учуз риш гъахьунчуз. Шуракна узкантина ВИЧ уьзур тарабгъундар. Шубуд йис мидиз улихьна жилир, ковид вирус тарабгънайи вахтна, пневмония дубхьну гъакIну. Поликниникайиъ узухъди лихурайидариз йиз диагноздикан хабар а. Амма дурар узхьан сарра ярхла гъахьундар», – ктибтура Сурияйи.
Сурияйин гьаммишан чахьди шлу гъвалак кабхъру бицIи сумкайиъ айи паспортдигъ СПИД-центрин гьисабнаъ айивал улупурайи справка гъивна. Чан уьзрикан дугъу веледариз ктибтну. Дурар, дадайи гьар йигъан лазим вуйи терапияйин дармнар ишлетмиш апIураш, гюзчивалиъ ади шулу. Сурияйи хьуд йис улихьна психологияйин курсар ккудукIну, гьамусяаьт шагьриъ СПИД-центриъ хизандин психологди ляхин апIура.
«Ич шагьур думукьан аьхюб дашра, СПИД-центри 2500-дихьна аьзарлуйир гьисабназ гъадагъна. 130-тIан артухъ аьзарлуйир, чпик уьзур кайиб ашкар гъабхьнушра, гьелелиг центрин гьисабнаъ учIвуз дуфнадар. Хайлиндариз, жямяаьтлугъ чпихьан кьяляхъ илтIикIуру кIури, гучI ка. Узу му уьзур кади яшамиш хьуз гъудубгъунза. Хъа фукьан ккундушра гъагъи йигъарра, гюрюшмиш’валарра, сюгьбатарра гъахьнийиз. Уьзур кайивал ашкар гъабхьи вахтна, духтри ва психологди туву консультацияйикан аьзарлуйин гележег хайлин асиллу шула. Мисалназ, савадсуз психологдин консультацияйи аьзарлуйин уьмрихьна вуйи вари умудар ктатIуру. Дициб консультацияйин кьяляхъ хайлиндар вари дюн’яйиз аьксиди удучIвуру. Гизаф дюшюшариъ дурари чпикантина жарадар кьаст ади аьзарлу хьуз гъитру. Учухьна илтIикIурайи аьзарлуйири асас вуди, чпиз уьмрин юлдаш фици ва наан агуруш ва дугъакна чпин диагноздикан фици кIуруш, гьерхри шулу. Уьзрикан хабар гъабхьиган, думу инсанар саризра даккнидариз, ялгъузвалиъ гъузрайидариз илтIикIура. Чпин дерди хайлиндари наркотикариинди ва ичкийиинди яваш апIуру. Учу дурариз уьмур давам шулайиваликан, духтрарин улупнайи курсдихъди гъягъюруш, уьзур бедендиъ гъагъи даршлуваликан кIурача. Антиретровирусный терапия ишлетмиш апIуруш, диди вирус яваш апIуру. Гъи вари дюн’яйиъ му уьзрикан яркьу мялуматар ашра, СПИД-диан кечмиш гъахьну кIуру мялуматдихьан, аьзарлуйириз имиди гъубзри, дурарин багахьлуйиризра начди ву.
Улихьди му жигьиларин уьзур вуди гьисаб апIуйи. Гьамус, мисалназ, думу уьзриан 40 йис ва артухъ яшариъ айи дишагьлийирра аьзарлу шула. Гьаму йисан аьзарлу гъахьидарикан 68 процент аьзарлуйир хизандиъ айидар ву. Узу варидариз ихтиятди гъузбахьна, дакьикьайин неззетвал жвуван ва багахьлуйирин гележегтIан зина дибрисувалихьна, аькьюллу саягъ уьмур хъапIбахьна дих апIураза», – къайд апIура йиз сюгьбатчийи.
Сурияйин фикриинди, гьарсар касди йисан саб ражари ВИЧ-дин анализ тувну ккунду. Вари Урусатдиъси, Дагъустандиъра му анализ пулсузди тувуз шулу.
Къайд апIуз ккундучуз, му уьзур сабпи ражари арайиз удубчIву йигъхъанмина Дагъустандиъ 5 агъзурихьна агьалйир аьзарлу гъахьну. РД-йин минздравдин улупбариинди, 2025-пи йисан 9 вазлин муддатнаъ республикайиъ ВИЧ-инфекция кубчIувалин 288 дюшюш тазади ачмиш гъахьну.
