Гюльнара Мягьямедова
Туберкулез, вари дюн’яйиъси, Дагъустандиъра медицинайин улихь дийибгънайи читин месэлйирикан саб ву. Аьзарлу гъахьидарин аьхюну пайнан (53%) гъурдлар чIур духьну шулу, дициб аьгьвалатнаъ кюмек апIуз читинди алабхъуру.

 

Дагъустандин туберкулез уьзур кайидар варитIан гизаф Къизилюрт, Хасавюрт, ЦIунтIа районариъ, гьацира Кочубейиъ ва Новостройиъ а – 100 агъзур касдин кIулихъ 100 кастIан артухъ.
Роспотребнадзорин Дагъустандиъ айи управлениейин улупбариинди, 2024-пи йисан Дагъустандиан туберкулез уьзур кайи 25 мигрантар адаъну, чпин йишвариз гьаъну.

Туберкулез узрихьан ярхла хьпан бадали фицдар серенжемар кьабул дапIну ккундуш аьгъю апIури, узу Мягьячгъалайин 3-пи нумрайин поликлиникайин терапевт-духтир Асият Бехаловайихьна илтIикIунза. Дугъан теклифар исихъ туврача.
«Туберкулез (чахутка) дюн’яйиъ варитIан гизаф тарабгънайи ва сарикан тмунурик кубчIвру гъагъи уьзрарикан саб ву. Варидюн’яйин сагъламвал уьбхбан тешкилатдин (ВОЗ) улупбариинди, ихь жилиин али халкьарин шубуб пайнакан саб пайнан бедендиъ туберкулездин микробактерйир а. Гьар йисан дюн’яйиъ 10 миллион касдик думу уьзур кубчIвра ва гьадму кьадарнакан 1,2 миллион кас йихура.
Гьадму кьадар инсанар аьзарлу хьувалин себеб туберкулездин бактерйирин чIививал ву, яна дурар йихуз читинди алабхъура: бактерйир 80-90 градус убцру йишваъра, – 260 градусдиина айи аьхъю йишваъра, гъеебцIу йишваъра чIивиди гъузру, ламувал айи йишваъ лапра ужуди артмиш шулу. Бактерйириз химический, физический тясирлувалихьанра гучIдар, дурариз варитIан даккниб дишди гъюрайи ригъдин нурар ву.
Туберкулездин бицIи бактерйир дигишра шулу, уьзриз аькси дармнарихъдира вердиш шулу. Дюн’яйиъ айи туберкулездиз аькси дармнарихъди бактерйир вердиш духьнайивализ дилигну, жямяаьтлугъдин сагъламвал уьбхбаъ читинвалар арайиз дуфна.

Туберкулез тарабгъбан рякъяр фицдар ву гъапиш, жаваб тувраза: уьгьйир, инчйир, гафар, мяълийир апIруган, яна гьар ражари аьзарлу инсанди артухъди ил деебтруган, бактерйир гьавайиз удучIвура. Туберкулездин бактерйир аьзарлуйи шурш гатIабхьруган, табиаьтдиъ укIар-кIажариина тарагъуру. Туберкулез кайи малин йикк, никк, никкдин сурсатар бегьем дурубхьди ишлетмиш апIруган, бактерйир инсандин бедендиъ ахьру. Гьацира бактерйир уьзур кайири ишлетмиш апIру алатариин (халачийиин, китабариин, ахнар-леъфариин ва гьацдар жарадариин) гъузру, – ктибтнийи духтри.
Гизафси туберкулез кайи аьзарлуйир яшамиш хьуз йишв адрудар дахъру-гъудужвру йишвариъ, саб уьлкейиан тмуну уьлкейиз гьергну гъушдарин арайиъ, дустгъариъ, приютариъ, кьаби инсанар яшамиш шулайи интернатариъ, наркологияйин ва психиатрияйин идарйириъ тарабгъуру. Духтрари дицисдар йишвариъ гьаммишан профилактикайин ляхин гъабхуру, аьзарлуйир ашкар апIуру.
– Саб бязи жара уьзрар кайи инсанарикра туберкулез кубчIвуз хатIавал а: дурар бушуругдихъди ляхин апIбаан гъурдларин уьзур кайидар, аьхъю хьувалиан гъурдларинна бронхйирин, сахарный диабетдин, фунин язвайин, кIару ликIран вирусарин уьзрар кайидар, ВИЧ-дин инфекция кайидар, СПИД уьзриан аьзарлу духьнайидар, онкологияйин уьзрар кайивализ дилигну иммунитетдиз тясир апIру дармнар ишлетмиш апIурайидар ву.
Уьзур кайидарин кьадар цIиб апIбан бадали, агьалйирин яшайишдин дережа за дапIну, экологияйин марццивал къайдайиз дубхну, агьалйирин яшайишдин ва медицинайин савадлувал за дапIну ккунду.
Медицинайин къайдайиинди профилактика гъабхбан бадали бабкан гъахьи бицIириз БЦЖ (гъялам) руб йивуру.
Профилактикайин жара серенжемар духтрари инфекция кубчIвнайивал ва туберкулез уьзур артмиш хьуз гъидритбан, ясана вахтниинди уьзур сагъ апIуз хъюгъбан бадали гъахуру.

Гьар йисан бицIидариз ва йисар бегьем духьну адру жигьилариз Мантуйин проба дивру. Аьхю инсанари гьар йисан флюорография дапIну ккунду. Ужуб мани хураг ипIури, бедендиз гъагъ тувру ляхнарихьан ярхла даршули, сагъу уьмур хъапIуб, витаминарихъди тухъ вуйи сурсатар итIуб, хусуси марццишин апIуб, папрус дизригуб, ички дурубхъуб гьамрар вари профилактикайин асас пай ву.
Иммунитет цIиб апIру фуну гъиллигънура туберкулез кубчIвбан хатIавал артухъ апIуру.
Уьзур кайивал фукьан ухди аьгъю гъабхьиш, гьадмукьан ухди думу сагъ апIуз хъюгъюз хьибди. Гьаддиз диспансеризация апIбахьан ярхла махьанай. Мялум дару гизаф кьадар инсанарихъди багахь аьлакьйирихьан, аьзарлуйирихьан ярхлади гъузай, – гъапнийи Асият Бехаловайи.
Республикайиъ туберкулездиз аькси диспансерари, районарин больницйириъ туберкулездин аьзарлуйириз лигру кабинетари ляхин апIура. Духтри гъапиганси, гьар йисан флюорография апIуз кIваълан магьапIанай.