Гюльнара Мягьямедова
«Ислягьвал ккундуш, дяви кIваълан магьархан» кIури, халкьдин айту а. Ухьуз дявдикан саб вахтнара гьархрадархьуз. Хъа Ригъ алабхъру терефнаъ айи европайин уьлкйириз ккудубшу дявдин учIврушин гьархубси ву. Миллетчйири хъана чпин кIулар за дапIна. Магьа Украинайиъ хусуси метлеб айи дявдин операция давам шули 5 йистIан артухъ ву. Душваъра ихь кьягьялари ислягьвал бадали жанар дивра.
Гьар йисан 22-пи июнди Урусатдиъ Ватандин Аьхю дяви ккебгъбахъди аьлакьалу вуди КIваин уьрхбан ва пашманвалин йигъ къайд апIуру. Думу йигъан 1941-пи йисандин дерднан гьядисйир, фронтдиъ, далу терефнаъ гъийиху миллионариинди инсанар кIваина хурухьа. Тарихдин илмарин аьлимарин гьисабариинди, думу дявди советарин уьлкейин 26,6 миллион ватандашарин уьмрар гъухну.
Писатель ва дявдин мухбир Константин Симоновди гьадму дюшюш къайд апIури, йисандин варитIан ярхи йигъан Германия Советарин Союздиин алжагъну кIури, гъибикIнийи. 22-пи июнь ригъ илтIибкIру йисандин варитIан ярхи йигъра ву.
Гъачай Ватандин Аьхю дявдин варитIан къурхулу гьядисйир ва дирбаш инсанар кIваин апIухьа.
Севастополь. Дявдин гьякьнаан вуйи асас мялуматариъ Ватандин Аьхю дяви 1941-пи йисан 22-пи июнди гвачIнинган сяаьт 4-ди ккебгъну кIури дупна. Хъа дугъриди кIуруш, гвачIнинган сяаьт юкьубдиз 13 дакьикьа дилибхнайи вахтна немцарин бомбар ирчру самолетари Севастополь шагьриз сабпи бомбар, КIару гьюлин флотдин гимйир гьюлиз удучIвру рякъ хъябкьбан бадали, Севастополин бухтайиз магнитдин акустический минйир ирчнийи. Думуган Севастополин 20 агьали гъийихнийи, 200 касдиз зийнар гъахьнийи. Дурар сарпидарди Ватандин Аьхю дявдиъ гъийихдар ву.
Брестдин гъала. Брестдин гъала дявдин сабпи женгар кьабул гъапIдарикан ву. Гъала уьбхюрайидари чпитIан лап гизаф вуйи, яракьдихъди бегьем тямин дапIнайи душман 30-пи июндизкьан дерккну имийи. Чапхунчйири гъала бисбан кьяляхъра, чIивиди гъузу эскрари, подвалариъ жин духьну, гьадушв’ан женг гъабхури гъахьну. Брестдин гъала уьбхюрайидарикан аьхиримжи чIиви эскер немцари 23-пи июли йисирвализ гъадагънийи.
Игит шагьрар. Ватандин Аьхю дявдин кьяляхъ СССР-ин кIулиъ айидари Брестдин гъалайин гьунар «Игит-гъала» ччвур тувбиинди лишанлу гъапIнийи. Гьаддихъди сабси шагьрар уьрхрударин гьунарназ гьюрмат улупури, Москвайиз, Киевдиз, Минскдиз, Ленинграддиз, Сталинграддиз, Одессайиз, Севастополиз, Керчдиз, Мурманскдиз, Новороссийскдиз, Тулайиз ва Смоленскдиз «Игит шагьур» ччвур тувну.
Cяргьятчйир. 22-пи июнди гвачIнинган СССР-ин ригъ алабхъру терефнаъ сяргьятариин али 485 заставайи душмандин сабпи женгар кьабул гъапIнийи. Гьадрарикан 100-тIан зиина заставйириин гъуллугъ гъабхурайидари гьяфтайитIан артухъ вахтна, бязидари саки кьюб вазли, игитариси уьлкейин дазйир уьрхюри гъахьну.
«Йишвандин кафтрар». Ватандин Аьхю дявдин йисари фронтдиъ миллиондиинакьан дишагьлийири, гьадму гьисабнаан 80 агъзур офицери женгар гъахури гъахьну. Дурарикан авиацияйин полкар, стрелковый бригадйир, авчйирин дестйир арайиз хуйи. Йишвандин 46-пи гвардейский бомбар ирчру, марцциди дишагьлийирикан ибарат дубхьнайи авиаполкнахьан душмандиз гизаф гучIури гъабхьну. Фашистари думу полкназ «Йишвандин кафтрар» ччвур тувнийи. Ватандин Аьхю дявдин йисари 23 летчицайиз, дурарикан хьуриз йикIбан кьяляхъ, Советарин Союздин Игит ччвур тувнийи.
Игит пионерар. 1941-1945-пи йисарин дявдин вахтна «Советарин Союздин Игит» кIуру хядар бицIидаризра туври гъахьну. Ватан уьбхбак лайикьлу пай киву пионерар Леня Голиковдиз, Саша Чекалиндиз, Марат Казейиз, Валя Котикдиз, Боря Цариковдиз ва Зина Портновайиз игитарин ччвурар тувнийи. Дявдин женгариъ иштирак гъахьи, далу терефнаъ зегьмет гъизигу агъзрариинди пионерар орденарин ва медаларин сагьибар гъахьнийи.
Умуднан сес. 1941-пи йисан 22-пи июнди Варисоюздин радиойин диктор Юрий Левитан варитIан важиблу мялуматар туврур гъахьнийи. Дугъан сесназ СССР-ин агьалйир ужудар хабрарик умуд кади ккилигури гъахьнийи. Дяви ккебгъубдикан гьякьнаан радиойихъан сабпи мялумат СССР-ин чIатан ляхнарин нарком Вячеслав Молотовди тувнийи, цIиб кьандиси гьадму мялумат Юрий Левитанди текрар гъапIнийи. Гьаддин кьяляхъ «Советарин мялуматар тувру бюройиан» кIуру гафариинди ккебгъри, фронтдиан ва жара важиблу мялуматар дугъан сесниинди тувуйи. Бязи улупбариинди, Гитлери Левитан рейхдин 1-пи нумрайин душман вуди гьисаб апIури, думу терг гъапIуриз аьхю пешкеш тувуз гаф тувнийи.
Игит хуйир. Советарин халкьдиз женг гъабхуз хуйирира кюмек апIури гъахьну. Дявдин йисари 60 агъзуртIан артухъ хуйир дявдин гъуллугънаъ гъахьну. Дурари душмандин эшелонар ва бронетехника дагъитмиш апIури, саб йишв’ан тмуну йишваз кагъзар гъахури, рякъярикк ккивнайи минйир ккадагъуз, зийнар духьнайи эскрар гъахуз кюмек апIуйи. Жульбарс лакIам хъайи ху «Женгариъ лишанлу хьпаз» медализ лайикь гъабхьнийи.
1418 йигъ. Ватандин Аьхю дяви 1418 йигъан давам гъабхьну. Думу цифра ядиграр тикмиш апIрудари чпин яратмишариъ кми-кмиди кIваин апIуру. Москвайиъ Поклонный дагъдиин али Гъалибвалин ядигарин ягълишин 141,8 метр ву. Хъа гьар йисан 22-пи июнди СССР-ин дахилнаъ гъахьи гизаф шагьрариъ дявдин гьарсаб йигъаз бахш вуди 1418 шам кархьру.
27 миллион. Узу зиихъ гъапиганси, Ватандин Аьхю дявди Советарин Союздин 27 миллион ватандашарин уьмрар гъухну. Урусатдиъ, тарихдиъ варитIан гъагъи дявдиъ гъийихдарин гьюрмат уьбхюри ва гележегдин насларикан фикир апIури, гьар йисан 27 миллион гъелем киври, «Гюрматнан багъ» ибтри шулу.
