ТАБАСАРАН ЧIАЛНАН ОРФОГРАФИЯЙИН
КЪАЙДЙИРИН ГЪВАРЧ (проект)
Аьхир. Эвел ва давам
13-пи ва 14-пи нумрйириъ урхай
Ччвурнан еринар дюзди дикIуб
§ 49. 1-пи ва 2-пи кас улупру ччвурнан еринарин ччвур ва актив падежар чпин формайиз лигну дигиш шулдар (дурар чиб-чпиз формально барабар ву) ва чпи жаваб тувру суаларииндитIан тафавутлу шулдар: узу (фуж?) – узу (шли?), уву (фуж?) – уву (шли?), ухьу (фужар?) – ухьу (фужари?), учу (фужар?) – учу (фужари?), учву (фужар?) – учву (фужари?)
§ 50. Бязи ччвурнан еринар тевбан падеждин формайиъ дивбиинди арайиз гъюрайи эйсивалин ччвурнан еринар супплетив формйириинди гьамци дикIуру: узу – йиз, уву – яв, ухьу – ихь, учу – ич, учву – ичв. фуж – шлин, фу – фти, учв – чан, му – мугъу, миди, мурар; думу – дугъу, диди, дурар; учв – чав, чиб; фуж – шли ва гь.ж. Хъа имбу падежар, существительнйиринси, актив падеждин формайикан арайиз гъюру: узу-з, узу-хь, узу-хьна, фти-н, фти-кан ва гь.ж.
Имбу падежариъ кас улупбан ччвурнан еринарин аьхирар существительнйириндарси дикIуру: увуз, увук, увукна ва гь.ж.
§ 51. Ччвурнан еринарин тевбан падеждин формйири эйсивалин ччвурнан еринарин десте тешкил апIура ва словариъ дурар гьарсаб кIул’инди тувра:
яв, -уб, -ур, -дар
чан, -уб, -ур, -дар
фтин, -уб, -ур, -дар
§ 52. Суалнан ччвурнан еринарикан арайиз гъюру инкарвалин ва тяйинсузвалин ччвурнан еринарин падежаризна кьадарариз сабпи пайтIан дигиш шулдар: фужкIа – шликIа, шлизкIа, фужарихьнакIа, фтикIа – фтихьанкIа, фуж-вуш – шли-вуш, шликна-вуш, шлихъанди-вуш ва гь.ж.
Суффикс -кIа кабсну, хъа частица -вуш гьаммишан дефис ади дикIуру.
§ 53. Наречйирикан арайиз гъюру тяйинвалин ччвурнан еринар гьарган класс ва кьадар улупру алатар хъади дикIуру: гьаци – гьациб, гьацир, гьацдар; дици – дициб, дицир, дицдар ва гь.ж.
§ 54. Улупбан ччвурнан еринар класс ва кьадар улупру алатар хътарди ишлетмиш апIуру: му, гьаму, гьадму, гьатму, гьаккму, гьагъму. Гизафдаригъян гъядя(б)гънайи кас вая шейъ улупруган, гьаму ччвурнан еринарихъ -ну суффикс хъапIру: муну, гьатмуну, гьагъмуну ва гь.ж. Чпи лишан улулупри, хъа существительнйирин йишв’ин ишлетмиш апIруган (субстантивировать шлуган), класс ва кьадар улупру алатар -ну суффиксдин кьяляхътIан дикIурдар: му-ну-р, му-ну-б, му-н(у)-дар (-ну суффикс хътру му, гьаму, гьатму ва гь.ж. улупбан ччвурнан еринарихъ -б, -р, -дар зат бикIурдар).
Глаголар дюзди дикIуб
§ 55. Табасаран чIалнаъ улдудучIвру глаголар гьяракатнан субъектдихъди (гьяракат апIурайир(-б) улупурайи гафнахъди), хъа улдучIвру жюрейин глаголар гьяракатнан объектдихъди (гьяракат чаина гъюрайир(-б) улупурайи гафнахъди – диш дополнениейихъди) класс ва кьадар жигьатнаан дархьри дикIуру (гизаф кьадарнаъ къанажагълу ва къанажагъсуз классар саб саягъниинди – къанажагълу классдиъси тархьру): бай гьергну, ху гьебгну, куцIлар гьергну, китаб дипна, китабар дахьна; бабу бай ккаарцура, шуру (марччли) вич гъипIну, шубари (марччари) вичар гъитIну ва гь.ж.
§ 56. Класс ва кьадар улупру алатар глаголин эвелиъ гъюруган, къанажагълу классдиъ ва гьацира гизаф кьадарнаъ р-йин ерина д- ишлетмиш апIуру: бисуб — дисуб, бикIуб — дикIуб, бихъуб — дихъуб ва гь.ж.)
§ 57. Саб жерге глаголар (гъюб, пуб, аьлхъюб, ишуб, улхуб ва гь.ж.) класс ва кьадар жигьатнаан подлежащеейихъди вая объектдихъди дархьурдар ва дурариъ -б, -р показателар ишлетмиш апIурдар.
§ 58. Бязи глаголариъ (лигуб, лихуб, ригъуб, ришвуб, йикIуб, бар ва гь.ж.) класс ва кьадар улупру показателарикан сабунуб (гизафси -р) ишлетмиш апIурдар, ва думу адарди хьуб къанажагълу классдинна гизаф кьадарнан лишан вуди шулу: якъ либгура, адми лигура, якъар лигура, адмийир лигура; сяаьт либхура, адаш лихура, сяътар лихура, халкьар лихура ва гь.ж.
Мицдар дюшюшариъ саб жерге глаголарин къанажагълу классдин ва гизаф кьадарнан формйириъ -р- алат айивали-адрували жа-жара глаголар чиб-чпихьан тафавутлу апIура: баяри китабар гъурхну – баяр армияйиз гъухну, ху дабхъна – адаш дахъна ва гь.ж.
§ 59. Класс ва кьадар улупбан лишан вуйи -р, эгер учв глаголин асул формайиъ ишлетмиш дапIнаш, думу дидин имбу формйириъра дюбхну ккунду: жаргъуб –гъажаргъну, кчIяргъюб – кчIяргъюра, кч1яргъну ва гь.ж.
§ 60. Саб жерге глаголариъ класс ва кьадар хусуси саягъариинди улупуру: итуб – ипуб – ирчуб; дахъуб – дабхъуб – дахьуб; йикIуб – йибкIуб – йихуб ва гь.ж.
Орфографияйин словариъ глаголарихъкласс ва кьадар улупру алатар (ясана дурар адрувал) гьаму саягъ къайд дапIна:
аб(р)гъуб
алда(б)гъуб
б(д)икIуб
балгуб
а́(пI)уб
апIу́б
ип(т,рч)уб
йи(б)кIуб, йихуб ва гь.ж.
Къайд. Словариъ тувну адру формйириъра класс ва кьадар улубру алатар гьаму саягъниинди дикIуб лазим ву: жаб(р)гъуб жабгъура, жаргъура, гъажабгъну, гъажаргъну;
§ 61. Глаголарин жюрбежюр префиксар ва суффиксар хъаъбиинди арайиз гъюру формйириъ (йишван префиксар кайи, инкарвалин, амур апIбан, гъадагъа апIбан формйирин глаголар ва гь.ж.) ччивран улихь хьайи слогариъ айи ачухъ сес, аьдат вуди, гьадму ччивраъ айибдикан асиллу вуди (гьадму сес вуди) шулу: ипуб – и-ди-пуб, и-ди-дипуб, и-дип, ми-и-ди-пан; ахъуб –а-да-хьуб, а-да-да-хьуб, а-дахь, ма-а-да-хъан; эуб – э-де-уб, ме-э-де-ан; учIвуб – у-ду-чIвуб, уд-ру-чIвуб, у-ду-дучIвуб, му-у-чIван — му-у-дучIван ва гь.ж.
§ 62. Глаголин асул ва мураднан формйирин суффиксариъ, эгер глаголин ччивраъ уь (ю), аь (я) сесер ади гъахьиш, -ю (уб, -бу, -бар), хъа имбу ачухъ сесер ади гъахьиш, -у бикуру: уьлтIюбгъюб — уьлтIюбгъюз, гъядягъюб – гъядягъюз; бикIуб — бикIуз, эуб – эуз ва гь.ж.
§ 63. Деепричастиейиканна кюмекчи глаголикан арайиз дуфнайи глаголин вахтарин формйир, аьдат вуди, карсну дикIуру; дурарин кадарсну дикIру тамам формйирра ишлетмиш гъапIну кIури, гъалатI шулдар: гъю-ри аза – гъюраза, дуфну аза – дуфназа, шули вуза – шулуза, ккунди вузуз ваъ ккукдузуз, лихури вуза ваъ лихуруза, кIури адарза ваъ кIурадарза, гъягъюри адар ваъ гъягъюрадар ва гь.ж.
§ 64. Глаголин пассив формйирин аьхирар -у кади дикуру: йикIураза (актив форма) – йик1уразу (пассив форма), уржураза (актив форма) – уржуразу (пассив форма) ва гь.ж.
Глаголин субъектра объектра улупру формйир карсну дикIуру: йикIурзаву, гьаурзаву, агурчачву ва гь.ж.
§ 65. Глаголариъ бязи нугъатариъ тт-йиз вая тI-йиз илтIибкIурайи ччивран эвелин д ва гьацира д префикс, литературайин чIалнаъ, аьдат вуди, д-йиинди бикIуру: дидипуб, дее-туб, дадагъуб, дарагъуб, дурчуб ва гь.ж. (ттиттипуб, ттеетуб, ттаттагъуб, ттарагъуб ва гь.ж. дикIурдар).
§ 66. Глаголин гьерхбан формйир аьхириъ -ин, -йин ади дикIуру: гъюра – гъюрайин, гъапундар – гъапундарин ва гь.ж.
§ 767. Саб жерге глаголар вахтарин ва гьацира жара формйириз илтIикIруган, дурариъ бязи сесер къайдасузди дигиш шулу: гъюб — гъач, гъягъюб — гъарах; дяргъюб — гъафундар; пуб — йип, кIура; йик1уб — гъачIир, гъюб — гъач; гъахуб — гъайих; хьуб — а, шулу ва гь.ж.
Наречйир дюзди дикIуб
§ 68. Прилагательнйирикан арайиз гъюрайи наречйир аьхириъ -ди ади дикIуру: мани – маниди, цIару – цIаруди, укIу-укIуди, марцци – марцциди ва гь.ж.
§ 69. Текрар шулайи ва ктикьу наречйир арайиъ дефис ади дикIуру: гъи-закур, яваш-явашди, кьяля-кьяляхъди, гъюблан-гъюбаз ва гь.ж.
Къайд. Мина, дина, тина, гъина, ккина, зиина, исина гафари муаьййан йишв улупруган, дурар, наречйир вуди, кIул’инди дикIуру ва, улихь гафар хьаш, дурарихьан жаради дикIуру: дина уву гъарах; райондиан мина комиссия гъюра ва гь.ж. КIул’инди наречйир вуйи му гафарин йишв предложениейиъ рягьятди гьюдюхюз шулу: мина гизаф шид гъафну — гизаф шид гъафну мина.
Хъа гьаму гафари, муаьййан йишв улулупри, существительнйирин гьудучIвбан падеждихъди гьяракатнан (вая вахтнан) тереф улупруган, дурар аффиксарси, гьудучIвбан падеждихъди карсну дикIуру: гъяр гъулан улхьантина гъябгъюра, улихьгандин йирси чIвурд рукаригъянзина завузди удубчIвна, дидхъанмина узу гъулариз гъушундарза, гьамусдихъантина ляхниз кьан мапIан ва гь.ж.
ЧIалнан кюмекчи паяр дюзди дикIуб
§ 70. -на, -ра, -ки союзар ва союзарин мяна айи -тIан, -кьан, -си, -хъан, -ган, -митIла элементар гьарган карсну дикIуру: байна риш, думура, гъафиуки, увут1ан, дагъкьан, селси, гъафихъан, гъилицган, гъушумитIла ва гь.ж.
§ 71. -а, -да, -хъа, -кIа, -кIан, -хьиб, -шул частицйир чпин улихь хьайи гафарик карсну дикIуру: йипа, вуда, вуйинхъа, фужкIа, шуйкIан, кIуйхъиб, гъюрушул ва гь.ж.
§ 72. Предложениейиъ чпин йишв дигиш апIуз шлу частицйир жаради дикIуру: йип ари — ари йип, хай шулин мегер – мегер хай шулин, гьеле йипеле – йипеле гьеле ва гь.ж.
§ 73. Инкарвал улупру дар частица глаголин формйириъ карсну, хъа имбу чIалнан паярихъди жаради бикIуру: гъюрадар, лигурдар, anIypдap, амма ляхин дар, ужуб дар, маниди дар, гъушур дар ва гь.ж.
IV. УДАРЕНИЕЙИН ЙИШВ ДИГИШ ХЬПАХЪДИ АЬЛАКЬАЛУ ГАФАР ДЮЗДИ ДИКIУБ
§ 74. Табасаран чIалнаъ гафар падежариз, кьадарариз ва гь.ж. формйириз илтIикIру бязи дюшюшариъ ударениейи чан йишв дигиш aпIуру, яни думу саб слогдилан жара слогдиина ултIубччвуру. Ударение ултIубччвбахъди аьлакьалу гафариъ исихъ хъайи дигиш’валар арайиз гъюру:
а) чаин али ударение чан кьялхъян гъюрайи слогдиина ултIубччвиган, гьадму ударение илимдру ачухъ сес гъядябхъюру: ляхин – ляхни, ляхнар: ахал – ахли, ахлар; кюкю – кюкди, кюкйир; луху – лухди, лухар; манишин – манишну, манишнар; марччлихъан–марччлихъни; лихуб– лихбу; никку – никк’ин, ули – ул’ин; дугъу – дугъ’ан ва гь.ж.
б) бязи гафариъ, гъядахьу уь, уь (ю) сесерикан гъубзу эсер вуди, гьадму сесерин улихь хьайи ачухъ дару сесер лабиалламиш шулу: яркур – ярквру, яркврар; жакул – жаквли, жаквлар, гакIул – гакIвли, гакIвлар ва гь.ж.
в) бязи гафарин асулиъ ачухъ сес гъядябхъиган, зил сес лал сеснан кьяляхъ хъабхъру вахтна, думу чан лал жюрейин сесназ илтIибкIуру (д – т-йяз, б – п-йиз ва гь.ж.): шид — шту, штар; бис – кписуб; дит – хътитуб ва гь.ж.
Къайд. Гафнан суффиксарик вая аьхирарик кайи б, д сесер, чиб улхбаъ лалдариз илтикIурашра, сакьюдар саб слогдин гафар ктарди (хьпу, фти), миди вуйидариъ дурар б, д гьярфариинди дикIуру: лихбу, ишбу, гатди, ухди, гашди ва гь.ж.
V. УРУС ЧIЛНААН ДУФНАЙИ ГАФАР ДЮЗДИ ДИКIУБ
§ 75. Урус чIалнаан ихь чIалназ дуфнайи существительнйир, ихь чIалнан къанунариз табигъ духьнайи бязи гафар ктарди (ризин, пич, калуш, гъяфат, памадур, картуф, ишикI ва гь.ж.), имбудар вари, урус чIалнаъ фици кIуруш ва дикIуруш, гьаци дупну ва дидикIну ккунду: парта, станция, тетрадь, школа, конференция, география ва гь.ж.
§ 76. Урус чIалнаан гъадагънайи гафарикан бязидар падежариз дигиш шлуган, табасаран чIалнан къанунариз табигъ духьну, исихъ хъайи саягъниинди дигиш шулу:
а) чиб ь-диинди ккудукIурайи гафариъ, ччвур падеж ктарди, имбу падежариъ табасаран чIалнан аьхирарин улихь гьадму ь гъядябхъюру ва думу бикIурдар: тетрадь – тетрадди, тетрадар; артель – артелси, артелтIан, артелар ва гь.ж.
б) чиб кьюб ачухъ гьярфниинди ккудукIурайи гафарин гизаф кьадарнан вари падежариъ гьадму кьюбиб ачухъ сесерра гъядахьуру: предложение – предложенйир; деепричастие – деепричастйир; конференция — конференцйир ва гь.ж.
§ 77. Урус чIалнаан гъадагъу прилагательнйир, чиб гьам хусуси ихь чIалнан, гьамсана урус чIалнаан гъафи существительнйирихъди тархьруган, мужской роддин формайин -ый (-ий), -ой аьхирар хъади дикIуру: простой ляхин, партийный конференция ва гь.ж.
VI. КТИКЬУ ГАФАР ДЮЗДИ ДИКIУБ
§ 78. Карсну дикIру ктикьу гафар:
а) ктикьу хас ччвурар: Аьлисултан, Мягьмадяли, Угълангерек ва гь.ж.
б) чпик кайи кьюбиб гафарра ччвур падеждин формайиъ айи ва гизаф кьадарназ илтикIруган, ялгъуз кьюбпи гаф дигиш шлу ктикьу существительнйир: тIубжакьв, швумзаз, тупмаргъ, кIинтIмаргъ, хункIбачукI, деккучIимир ва гь.ж.
в) чпик кайи гафарикан сабунуб вая кьюбибра кул’инди ишлетмиш дарапIру ктикьу существительнйир: гьяжибугъда, синабенд, гьяжилеглег, хушбахтвал, бедбахтвал, гъянигъузи, гъизилгюл ва гь.ж.
г) жви, -жвиву, -жвивар кIypy гаф чав инсандин миллет вая дугъан ватан, юрд улупруган, суффиксдиз дюнмиш дубхьну, кабсну бикIypy: аваржви, -жвиву, -жвивар, цIудихъжви, -жвиву, -жвивар, даргижви, -жвиву, -жвивар ва гь.ж.
§ 79. Арайиъ дефис ади дикIру ктикьу гафар:
а) чпик кайи кьюбиб гафарра гизаф кьадарнаъ дигиш шлу ктикьу существительнйир: маш-хил – машар-хилар, аба-баб – абйир-бабар, бай-риш — баяр-шубар, уьл-мюл — уьлер-мюлер, яр-дуст — ярар-дустар, йишв-йигъ – йишвар-йигъар ва гь.ж.
б) кьюбан текрар шулайи гафарикан ибарат вуйи вари ктикьу гафар: са-сар, гъюри-гъюри, ергури-ергури, укIу-укIу (лякьсиб), ухди-ухди, яваш-вашди ва гь.ж.
г) кьюб прилагательноейикан ибарат вуйи ктикьу гафар: мучIу-укIу, аку-чру, мучIу-уьру ва гь.ж.
§ 80. Жаради дикIру ктикьу гафар:
а) чпин кьюбпи гаф хьуб, апIуб кIуру кюмекчи глаголар вуйи ктикьу глаголар: уч апIуб, гъварч апIуб, нач хьуб, гаш хьуб, гучI хьуб, ляхин апIуб ва гь. ж,
б) чпик кайи сабпи гаф тевбан падеждиъ айи ктикьу существительнйир: изнин жакьв, ригъун кюкю, гъулан жакъв, укIан кьянцц, гъарзун гули ва гь.ж.
в) чпик кайи сабпи гаф прилагательное вуйи ктикьу существительнйир: учIвру цIаб, меъли кьаб, укIу жакьв, гъатху кюкю ва гь.ж.
г) чпин сабпи гаф хас ччвур вуйи ктикьу существительнйир: Магъу дере, Чирагъ нир, Дербент шагьур, Кьялан сив, Этег мягьял, Каспий гьюл, Шагь дагъ ва гь.ж.
VII. ЖИКЪИ ДАПIНАЙИ КТИКЬУ ГАФАР ДЮЗДИ ДИКIУБ
§ 81. Урус чIалнаан гъадагънайи жикъиди ктикьу гафар, чиб урус чIалнаъ фици дикIураш, гьаци дикIуру. Дурар падежариз дигиш шлуган, падежарин аьхирарин улихь дефис дивру: ДНЦ-йин, ФСБ-йин, УФМС-дин ва гь.ж. Хъа гьадму гафар ачухъ апIруган, ихь чIалнан къанунариз лигну, сесерихъди дюз гъюру аьхирар хъаъри дикIуру: Дагъустандин научный центрйин ва гь.ж.
§ 82. Гафарин сифте гьярфарин ччвурариинди кIурайи ктикьу жикъи гафар хас ччвурар вушра, даршра, чиб ачухъ дару сесерикан ибграт вуди гъахьиш, гьадму сесер вари кIулин (аьхю) гьярфариинди дикуру: РФ, НС РД ва гь.ж.
Хас ччвурар дарди, чпик ачухъ сесер кайидар бицIи гьярфариинди дикIуру: вуз, ссуз ва гь.ж.
§ 83. Чпик кайи гафарин сифте паяр гъадагъну дюзмиш дапIнайи ктикьу гафар хас ччвурар вуди гъахьиш, сифте гьярф кIулинуб бикIуру: Дагъсоюз, Дагънефть, хъа хас ччвурар дарди гъахьиш, дурар бицIи гьярфариинди дикIуру: рыбхоз, истмат, партбилет ва гь.ж.
VIII. КIУЛИН ГЬЯРФАР ИШЛЕТМИШ АПIУБ
§ 84. КIулин гьярфар ишлетмиш aпIуpy:
а) бикIурайибдин ккебгъру кIулиъ;
б) предложениейин ккебгъру кIулиъ, точкайилан, суалнан ва дих апIбан ишарйирилан кьяляхъ, эгер гьаму ишарйир али йишвариин предложение тамам шулаш;
в) хас ччвурарин (фамилйирин, ччвурарин, абайин ччвурарин, гьяйванатарин лакIмарин, уьлкйирин, кючйирин, карханйирин, идарйирин ва гь.ж. ччвурарин) кIулариъ Семедов, Аьгьмад, КьантIа, Хив, Ярагъийин кюче, РД-йин илимдин ва образованиейин министерство ва гь.ж.
г) гьюкуматдин зиина вуйи гъуллугъарин жара дапIну ккуни ва гьюрматнандар вуйи ччвурар: РФ-дин Президент, РД-йин Халкьдин Собраниейин Председатель, РД-йин Прокурор ва гь.ж.
д) литературайин эсерариъ жанлу мутмуйиз дюнмиш дапIнайи шей’арин, ляхнарин, гьяйванатарин ччвурар: «My фу ву? –гъапну Нириз дидин гъунши Дагри» (И. А. Крылов);
е) планетйирин ччвурар: Меркурий, Ваз, Жил, Венера ва гь.ж.
ж) дюн’яйин жвуранарин ва жара географияйин хас ччвурар: Кьялан Азия, Европа, Кафари полюс, Кавказ дагълар ва гь.ж.
§ 85. Шиърарин ва диалогарин гьарсаб цIар кIулин гьярфниинди ккебгъну бикIуру:
– Думу фуж ву?
– Йиз дуст Гьяжи ву.
– Дуст наънан вуяв?
– Йиз дуст Мамедгъалайиан вуйиз.
IX. ГАФ КЮЧЮРМИШ АПIБАН КЪАЙДЙИР
§ 86. Саб цIарнахъ хътруб, гаф тмуну цIарназ гъабхруган, думу гаф слогариз жара aпIpy саягънаъди паяриз жара дапIну, кючюрмиш aпIypy: са-ла-мат-ди, би-кIу-ра-за.
Гаф слогарди кючюрмиш апIруган, исихъ хъайи къайдйир кIваин дюрхну ккунду:
а) ялгъуз саб гьярф я цIарнахъ гъибтну ккундар, ясан цIийи цIарназ кючюрмиш дапIну ккундар;
б) ачухъ дару сеснан шубуб гьярф чиб-чпихъди хъирчну гъюруган, мурарикан сифтейин кьюб чпин улихь хьайи слогдик кахьру, хъа шубуб кIуруб кьяляхъ хъайи слогдик кабхъру: керх-ну, гъурх-ну, кьюркь-лин ва гь.ж.
в) кьюжли ачухъ дару гьярфар кайи гафар слогариз жара апIруган, гьадму гьярфар жа-жара слогарик кахьру: кел-ле, ам-ма, про-фес-сор, мин-нат ва гь.ж.
Эгер кьюжли гьярфари нефес хътру сесер улупураш, дурар кьюбибра саб слогдик кахьру: ур-ккуб, ра-ккин, мар-цци, ра-ццар ва гь.ж.
г) жара апIбан ишара вуйи (’) апостроф али йишв’ин гаф кючюрмиш апIури гъабхьиш, думу апостроф бикIуб лазим дар: хи-лин (хилин) — хил-ин (хил’ин), ху-лан (хулан) — хул-ан (хул’ан) ва гь.ж.
Аьлакьайиз удучIвру телефон:
8 928 580 22 15;
эл.почта: sh_zakiyevich@maiI.ru
Республикайин терминарин ва орфографияйин комиссияйин
табасаран дестейин руководитель: Ш.З. Дашдемиров.
