Нариза ТIаибова
15-пи сентябри, мялум вуйиганси, ихь дагълу республикайин вари пIипIариъ Дагъустандин халкьарин сабвалин йигъ яркьуди къайд гъапIну.

Мялум вуйиси, ухьухь 40-тIан артухъ жюрбежюр миллетар сатIивалиинди ва дуствалиинди дуланмиш шули аьсрар ву. Гьелбетда, гьадму сабвалиъ дагъустанлуйирин девлет ва республикайин милли рафтар уьрхбан такабурвалра а.
Дагъустандин халкьарин сабвалин йигъ шадлугъариинди къайд апIури думукьан гизаф йисар дар. Хъа дагъустанлуйирин милли сабвал, дугъриданна, машкварси къайд апIбаз лайикьра ву. Ухьу тарихдихьна кьяляхъ илдицну фикир тувиш дагълуйири дугъриданна, хайлин зулмар ва женгар аьгь гъапIну. Гьаци, дурари Надир шагьдин кьушмарин гьюжмариъ, кьяляхъна Советарин ислягь гьюкуматдиин немцарин душмнар алархьиган, терроризмдинна экстремизмдин пис идеологияйин терефкрари 1999-пи йисари арайиз гъабхи 19 йигъандин дявдиъ, аьхиримжи йисари Украинайин сяргьятариин кьувватнаъ айи хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ кьягьялвалиинди ва эдеблувалинна ватанпервервалин рюгьнаккди милли сатIивал ва республикайин сабвал уьбхюз чпи фуну вахтнара гьязур вуйиб субут апIура.

 
Зиихъ улупнайи дявикрарихъди вуйи вари читинвалар аьгь апIуб Хив райондин жямяаьтлугъдизра алабхъну. Табасаран халкьдин кьягьял Таригъули Юзбегов кIулиъ ади душмандин кьушмарихъди гъахьи йивбарикан ухьуз халкьдин нагълариан мялум вухьуз. Кьалухъ Мирзайин игитваларин бинайиинди ихь милли театрин вакилари гьамусра сягьнийир гьязур апIура.
Хив райондиан вуйи агъзрариинди жигьилари ватанпервервалин гьиссариккди Ватандин Аьхю дявдин йисари, Венгрияйиъ, Афгъандиъ гъахьи мянасуз женгариъ, кьяляхъна Чечендиъ ва ихь республикайин сяргьятариин арайиз гъафи йивбариъ, гьамус хусуси метлеб айи дявдин операцияйин иштиракчйирин жергйириъди Урусат, багъри ругар, Ватандин сабвал ва ислягьвал уьбхбан метлебниинди чпин жанар фида дапIна. Дурарин гьунарар наслариз даимайиз чешне вуди гъузди. Гъи ухьу, ХХI аьсрин наслар, дурарин гьюрмат ва дурари ккиву ватанпервервалин жилгъа марцциди ва баркаллувалиинди уьбхюз буржлу вухьа. Ихь ватанагьлйирин гьунарарикан фикрар апIруган, нубатнан ражари Урусатдин Президент Владимир Путиндин дерин гафар кIваина гъюрайиз.

 
«Дурари чпин мулкар ва Урусатдин сабвал уьбхюрайивалин саягъ гъябкъиган, узуз Дагъустан ва дагъустанлуйир имбубсан ккун гъахьунзуз», – гъапнийи, 1999-пи йисан дагълуйирин сабвал хатIалу дережайиз дуфнайи йигъари республикайиз дуфну, ополченцйири арайиз дубхнайи гьякьикьатдин шагьид гъахьи президентди.
Дугъриданна, Дагъустандин халкьари чпин кьисмат ва яшайиш гьаргандиз Урусатдин дахилнаъди ккабалгнайивал думу геренариъ ижмишнаан субут гъапIну.

 
Дагъустандин милли девлетлуваликан ктибтури, узуз Хив райондин гьякьикьатдикан улхуз ккундузуз.
Райондин администрация тешкил гъапIу йигъланмина милли дуствалин аьлакьйир мюгькамди уьрхюри, табасаранари ва лезгйири муниципалитетдин яшайиш, сабишв’инди ккабалгна.
Хив райондин главайин милли месэлйириз лигру заместитель Мирзабег Багъичевди къайд апIурайиганси, райондин гьюкум тешкил апIбаъ жавабдар касари райондиъ гъахурайи саки гьарсаб серенжемдиъ миллетарин сабвал мюгькам апIбан уьлчмйир уьрхбаз лазим вуйи фикир тувра.

 
– Хив райондин тарих, гьякьикьат ва кьисмат кьюбиб миллетарихъди сигъ аьлакьайиъди ккабалгна.
Табасаранарна лезгйир ухьухь гьарсаб вахтна дуствалин аьлакьйир уьрхюри яшамиш шула. Хайлин дюшюшари тасдикь апIурайиси, дурари миллетдиз тек-бирра фикир туври шулдар. Гъийин деврин жигьиларикан улхуруш, мушваъ миллетарин жюрбежюрвализ гьичра фикир туври имдар гъапишра, кучIал шулдар. Йиз гафар аьхиримжи йисари, эвленмиш духьну, цIийи хизанар ккергърайи касарин арайиъ жюрбежюр миллетарин вакилар алахьурайивали субут апIура. Дицдар хизанар гъулариъ йислан-йисаз артухъ шула. Дурарин арайиъ урсар, азербайжанар, аварар, даргйир, агъулар, лакар, къумугъар, чеченар, татарар ва жара миллетдин вакилар а. Хъа райондин айитI айи лезгйир табасаранлуйири мициб гьякьикьатдиъ гьичра жара миллетдин вакиларси гьисс апIурадар. Пуз ккундузуз, гъийин сар-сарин гъавриъ духьну, сифте хизандин, хъасин вари жямяаьтлугъдин сабвал ва мугъаятвал уьбхбан чарасузвал арайиз дуфнайи девриъ варитIан асасуб дурари чиб чпихьна вуйи гьюрматлувалин, гъавриъ айивалин ва вафалувалин рафтар уьрхюб ву. Мицисдар лишнар вафалуди уьрхюрайи хизанарин вакилари милли аьдатар уьрхбан рякъярра агиди. Гьаддиз мушваъ милли лишнари думукьан аьхю роль уйнамиш апIурадар.

 
Дагъустанлуйирин сабвалин йигъ къайд апIури, Хив райондин саки вари мектебариъ, бицIидарин багъариъ ва культурайин ужагъариъ тялукь мяракйир кIули гъухну. Душваъ шадвалин сягьнйирихъди сабси серенжемарин тешкилатчйири артмиш шулайи наслариз ихь милли хурагарин девлетлувал улупбазра фикир тувна. Гьацира, табасаранлуйирин сумчрин девлетлу аьдатариз бахш вуйи сягьна хьади культурайин гъуллугъчйири республикайин дережайиъди кIули гъубху «Милли аьдатар уьрхюрайидар-2026» фестивалиъ заан иштирак’вал улупну.

 
Милли сабвал ихь халкьарин дамагъ ву. Уьлкейин гьякьикьат фикриз гъадабгъну текрар апIураза, думу кюкйирин кунцIси назукди ва такабурди уьбхюз ухьу буржлу вухьа.
Яшнан аьхюдарикан кми-кмиди «сабвали ва сатIивали дагълар табигъ апIуру» кIуру гафар ерхьури шулу. СатIивали ухьу кьувватлура апIурайивалин саб шакра адар. Ухьу жямяаьтлугъ жюрбежюр гъатариз жара хьуз мумкинвал тувну ккундар.
Райондин сяргьятариин милли сабвал уьбхбан месэлйири ич ляхниъ асас йишв бисура.
Гьаци, Хив райондиъ жюрбежюр машквран йигъариз тялукь вуди йишвариин кми-кмиди жигьиларин арайиъ жюрбежюр спортдин талитар, аьлава серенжемар тешкил апIури шулу.
Дагълуйирин Эбелцан машквар яркьуди къайд апIурайивали, Хив райондин кьюбиб миллетарилан савайи, саки гьар йисан вари багахьлу районарин вакилар сатIи апIру мумкинвал тувра, – аьлава гъапIну М.Багъичевди.