Нариза ТIаибова

«Гележегдиз мюгькам наслар тербияламиш апIбан ляхин образованиейин гъурулушдиъ модернизация гъабхбахъди аьлакьалу ву. «Ихь цIийи мектеб» программа уьмриз кечирмиш апIури, аьхиримжи 15 йисандин муддатнаъ баяр-шубариз аьгъювалар тувбан рякъюъ хайлин цIийи къайдйир кьувватнаъ ирчна. Гъи вари лазим вуйи тяминатар айи мектебарин, пишекарвалин гьязурлугвал айи мялимарин девир ву». Тялукь улхбар ухьуз гьюкмин кIулиъ айидарикан кми-кмиди ерхьурахьуз.

Урусатдин образованиейин цирклиъ кьувватнаъ айи саб жерге метлеблу проектар йишвариин тамам апIури, аьхиримжи йисари Хив райондиъра му жигьатнаан хайлин дигиш’валар духьна. Гьадму гьисабнаан, мектебар цIийи алаъбахъди сабси, дурар лазим вуйи алатарихъди тямин апIбаз, ккергъбан классариъ айи баяр-шубариз мани хураг гьивбаз дикъат эгьемият тувра. Хъуркьувалар а, амма, гьяйифки, камиваларра адарди дар.
Гьаму йигъари Лик’арин асас аьгъювалар тувбан мектебдин директор Фурад Рамазановдихъди гъабхьи гюрюшдиъ дугъу чпин мектебдин гьялнакан, урхбан натижйирикан, гъузнайи камиваларикан ачухъди гъапну.
Улхбариан мялум шулайиганси, улубкьнайи урхбан йисан мектебдиъ 9 класс – комплектар а. Душваъ 42 балина шуру аьгъювалар гъадагъура. Мялимарин тяминваликан гъулхиш, лихурайи пишекрарин асас пайназ заан пишекарвалин образование а.

 
– Фурад Феликсович, гъи ичв мектебдин дараматдин гьял фициб ву? Мялимарихъди, китабарихъди ва урхбанна тербияйин жара ляхниъ ишлетмиш апIру алатарихъди вуйи тяминвал фициб гьялнаъ а?

 
– Учуз мектебдин кьюб дарамат а. Дурарикан саб цIийиб ву. Баяр-шубариз аьгъювалар тувбаъ ужагъарин кьит’вал айиб фикирназ гъадабгъну, Бейдуллагь Мирзоевди Хив райондиз регьбервал тувуз хъюгъю йисари мектебдихъ цIийи тикилишар хъаънийи. Душваъ учительская, кьюб классдин ужагъар ва мектебдиъ лазим алатар уьрхру класс ерлешмиш дапIнача. Хъа кьюбпи дараматдикан гъапиш, думу дявдин кьяляхъ йисарин тIалабариз асас вуди 1948-пи йисан тикмиш дапIнайиб ву. Тикилиш мяишатдин саягъниинди дивнайиб ву. ИкибаштIан, душваъ ляхин гъийин деврин тIалабариз тялукь саягъниинди гъабхуб думукьан рягьят дар. Тикилишарин ишлетмиш’валин вахт ухдитIан ккудубкIна. Баяр-шубариз аьгъювалар тувбан рякъюъ камивалар дееетбан метлебниинди айи мумкинвалар вари сарф дапIнача. Классарин ужагъар йирсидар вушра, душвариъ ФГОСариз асас вуди ляхин ккабалгбаз вари шараитар яратмиш дапIнача. Урхбан йисан гъаншариъ уьмуми кьувватариинди расвалин ляхнарра тамам дапIнача.
Классарин ужагъарин кьит’вал себеб вуди, учухь бицIидари гьелелиг аьгъювалар кьюб сменайиъди гъадагъура. Мектебдихъ стадион тикмиш гъапIунчуз. Гьамус живанариз футбол, волейбол уйнамиш апIру мумкинвалкьан гъабхьну. Спортзал учухь адар.
Пишекрарин тяминваликан гъулхиш, мушваъ аьгьвалат писуб дар. Анжагъ математикайин дарсар кивбан гьякьнаан читинвалар алахьурачуз. Лика ва Хирижв мектебариъ, му дарс кивру мялимарин кьитвал себеб вуди, сар кас лихура. Дидин гьякьнаан Хив райондин образованиейин отделизра мялумат тувнача. Вушра, гьяйифки, ляхин апIуз ккуни гъудуркьу жигьил математикайин пишекрар адар. Пишекрар дихъура, анжагъ маважиб бицIиб ву, кIури, мектебдиз гъюрадар.
Ккергъбан классариъ урхурайи 19 бицIириз мани хураг тувбан ляхин ужуди тешкил дапIнача. Сачна цци мектебдиъ мани хураг хусуси метлеб айи операцияйин иштиракчйирин, гизаф бицIидар ади касибвал кайи хизанариан вуйи урхурайидаризра гьивувал кьувватнаъ ипна, – аьлава гъапIну дугъу.
Учу гюрюшдиъ гьацира китабарихъди вуйи тяминваликанра гъулхийча. Жиниб дар, советарин девриъси мектебар вари китабарихъди тямин дарапIри саки къад йистIан артухъ ву. ГьудрукIрайи китабар абйир-бабари гъадагъувал аьдатнаъ ипна. Му вари гьюкуматдин гьякьикьат ву.

 
– Аьгъювалар тувбахъди сабси, уьлкейин аьгьвалат фикриъ уьбхюри, артмиш шулайи наслар ватанпервервалин гьиссариккди тербияламиш апIбаз аьхю эгьемият туврача. Му жигьатнаан саки гьар гьяфтайин эвелиъ дарсар «асасубдикан улхбалан» ккергърача. Думу дарсариъ баяр-шубариз мялимари Ватандин багьалуваликан, хусуси метлеб айи операцияйиъ ихь кьягьялари улупурайи игитваларикан ктибтура, – кIура Фурад Рамазановди.

 
– Ичв мектебдин хъуркьуваларикан фу пуз шулу?

 
– Урхбан ляхниз баяр-шубариз асас вуйи вари шараитар яратмиш апIуз чалишмиш шулача, гьаддиз урхурайидарра чпин вазифйирихьна жавабдарвалиинди янашмиш шула. Ккудубшу урхбан йисан улупбариинди, урхурайидарин аьгъюваларин дережа писуб дар. Аьгъюваларин ери за апIбиин зегьмет дизигну ккунду. Улупнайи месэла мялимарин, урхурайидарин ва абйир-бабарин уьмуми асас метлебназ илтIибкIбаз аьхю мяна а. Баяр-шубариз аьлава аьгъювалар тувбан метлебниинди жюрбежюр кружокарра ляхник ка. Райондин ва республикайин дережайиъди тешкил апIурайи саб жерге олимпиадйириъна конкурсариъ ич мектебдин урхурайидар саки гьар йисан иштирак шула ва пешкешнан йишвар гъазанмиш апIура. ОГЭ-йиан ич выпускникари варидари ужудар аьгъювалар улупна.

 
Тербияйин ляхнин пландиз асас вуди, баяр-шубарихъди кми-кмиди экстремизмдин ва терроризмдин, наркоманияйин къурхулуваликан сюгьбатар гъахурача. Баяр-шубариз аьгъювалар ва тербия тувбаъ абйир-бабарин комитетдира метлеблу ва натижалу ляхин гъабхура. Мектебдин ляхин абйир-бабарихъди сигъ аьлакьйириъди ккабалгна.
Гьелбетда, мектебдиъ гъурхну дупну, варидарикан я зигьимлудар, я аьлимар даршул. Анжагъ уьмриъ дюз рякъ кадабгъну, Лик’арин мектебдиъ гъурху баяр-шубарикан гъийин читин девриъ халис ватанперверар шулу, дупну, умуд кивурхьа.