Нариза ТIаибова

 
Гъийин девриъ живанар тербияламиш апIбан гьякьнаан улхбар хайлин шула. Гьаруриз чан лигувал а. Гьякьикьатдиъ сагъу жямяаьтлугъ гъатар гьязур апIбан бадали, дурар фици тербияламиш гъапIиш ужу шул?!

Уьлкейин хатIасузвалин терефназ дикъат тувиш, арайиз гъюрайи хайлин къурхулу месэлйир агьалйирин, асас вуди живанарин, ватандаш’валин тереф уьбхюваликан, дурарин рюгьлувалинна эдеблувалин тербияйин дережайикан, чпин гьяракатарихъан жавабдарвал гъабхуз гьязур вуйиваликан асиллу шула.
Ав, артмиш шулайи насларин уьмрихьна вуйи лигбар, гьадму гьисабнаан эдеблувалин лигбар, лап жарадар духьна. Гьаци жямяаьтлугъра швнуб-саб гъатариз пай духьна.

 
Жиниб дар, гъийин девриъ живанарин арайиъ, хиял апIин, рюгьлувалинна материалин дакьатарин гъизгъин гьюжат гъябгъюра. Гьяйифки, мушваъ мал-мутму багьалуди дерккрайи дюшюшарра артухъ шула. Мициб гьякьикьат ухькан гьарсари йишвариин деетурайи камиваларин натижа вуйибдин гъавриъ ахьа. Живанарин жергйириъ фунуб тахсиркарвалра арайиз гъафи вахтна, ухьу вари тахсир ктабхъу кас тянкьид апIуз гьязур шулахьа, амма гьаз-вуш сарира чак тахсир гъибтри шулдар. Жиниб вуйинхъа, гъи живанар терс рякъюъ ахьбан дюшюшариъ хизандин вакилари мектебдиин, мектебдиъ мялимари хизандиин тахсир ва жавабдарвал илипувал ухьуз, фикир тувай, аьдат дубхьнахьуз.
Аьхиримжи вахтна Урусатдиъ, гьадму гьисабнаан Дагъустандиъра, образованиейин ва жигьиларин политикайин гьюкум тешкил апIбан цирклариан кьабул апIурайи уьлчмйирин бинайиинди живанар тербияламиш апIбиина хайлин гъуллугъар жалб дапIна. Улупнайи вахтназ Хив райондин саки вари мектебариъ зиихъ улупнайи месэлйирин зиин, асас жавабдарвал дубхну ккуни абйир-бабарилан савайи, психологар, социологар, классарин руководителар, мектебдин директорин тербияйин меселйириз лигру заместителар, директорарин насигьятчйир ва саб жерге жара гъуллугъчйир лихура. Мушваъ директорра улупнайи жигьатнаан ляхин гъабхбахьан саб къанундииндира азад дапIнадар. Хъа асас вуди дарс киврайи аьдати мялимдикан гъулхиш, думу живанариз аьгъюваларин ва тербияйин рякъ ачухъ апIурайи чирагъ ва нумуна хьувализ аьхю мяна а.

 
Узу зиихъ кудухнайи асас вакиларилан савайи, наслар лазим рякъюъди гъахувалин зиин яшар бегьем дархьи живанарин месэлйириз лигру инспекторари, администрацйирин тялукь комиссйирин, диндин вакилари, кагъзариз ва улхбариз асас вуди, живанарихъди лазим вуйи ляхин гъабхуб чарасуз ву. Амма Хив райондин айтIан ляхнариз лигру гъуллугънан отделиъ яшар бегьем дархьи живанарин месэлйириз лигру инспекторар адарди хайлин вахт ву. Гьамус му вазифйир тамам апIуз гьязур вуйи вакилар, жавабдар касари субут апIурайиси, удучIвна. Багарихьди дурари лазим серенжемар гъахуз хъюгърувалик умуд кивурхьа. Урусатдиъ кьувватнаъ айи къанунариз асас вуди наслариз тербия тувбан ляхин гъабхбан вари гъуллугъарин сиягь ктухиш, улхбар хъанара маракьлу ва ярхи шулу, амма гьякьикьатдиъ дурарин асас пай кагъзарик гъузра. Улупнайи жигьатнаан сикин дарди «чIиви» ляхин дубхну ккунду. Гьадмуган натижйирира ухьу рази апIиди.

 
– Фикир, фагьум бегьемди дурубкьну адру баяр-шубарин гъиллигъариз хизандин аьдатари, живанарин лигбаризна тIалабариз лазим эгьемият тувну, чпин веледарихъди вахт адапIували, гьарсар гъатариз хас вуйи зегьметниина жалб апIували ужуди тясир апIуру. Гъи му терефнаан, мялум вуйиганси, къурхулу девир дубхьна. Фукьан абйир-бабари чпи сагъу уьмрин къайдйир дюрюрхрайи дюшюшар арайиз гъюра. Мушваъ баяр-шубариз фу кIурва? Му жигьатнаан тялукь абйир-бабарихъди ляхин жанлу апIбаз чарасузвал а. Веледари чпиз рябкъюрайиб гъадабгъури, дубгъури аьдат ву, – кIура баркаллувалиинди уьмрин тажрубалу рякъ ккадапIнайи йиз сюгьбатчи Суна бабу.

 
Аьлава апIурза. Гъийин деврин гьякьикьат фикирназ гъадабгъиган, бицIидарин уьмрихьна лигувалин фикрар ачухъ дапIну, дурар ужубна харжиб жара апIуз шлуганси гъаврикк ккаъбаз аьхю мяна а. Дагълариъ аьхю гъахьи ухьу саб вахтнара ихь абйирин кьиматлу аьдатар гьархуз мюгьлет тувну ккундар. Уьмрин саб кьадар рякъ ккадапIну, хъуркьувалар гъазанмиш дапIнайи вакиларикан кми-кмиди «Нагагь ухьу тарихдиз тапанчийиан гъивиш, гележегди ухьуз тупраан йивиди» кIуру гафар ерхьури шулу. Дикъат тувай: дугъриданна, му гафариз дерин мяна а. Ихь хатIасуз гележег ухькан гьарсарикан асиллу шула. Арайиз гъюрайи саб жерге камивалар гьял апIбан бадали вахтниинди зегьмет дизригиш, жавабдар гъуллугъарин вижнасузвализ гележегдиъ наслари наразивалар улупруган, гъавриъ хьуз буржлу хьидихьа.