Зубайдат Шябанова

 
Московский областдин Балашиха шагьриъ ерлешмиш дубхьнайи хизандинна маиф бицIидарин реабилитационный центрин психолог, ихь ватанагьли Зарема Гьямзаевайикан учу йисандиъ эвелариъ ихь газатдиъ макьала гъибикIнийча. Думу, Москвайиъ Уьру майдандиин дуркьар дивну, халачи убхбаан мастер-класс улупбиинди, бабан чIалниинди сюгьбатар гъахру хяларихъди вуйи мажлисариинди, уьмрин гъагъи аьгьвалатнаъ ахьнайи дишагьлйириз кюмек апIурайивалиинди ва хъанара жара гьамцдар проектариинди хайлин йишвариъ машгьур духьна.

Улихьна йигъари Зарема Дагъустандиз гъафнийи, ва учу дугъаз багъри «Табасарандин нурар» газатдин редакцияйиз теклиф гъапIунча. Гьаммишан хялар кьабул апIурайи дишагьли, магьа чав гъи редакцияйин хялиш духьна.
Журналистарихъди вуйи сюгьбат дугъу «БицIиб уьбхюри, аьхю Урусат мюгькамди ва кьувватлуди гъибтдихьа» гафарилан ккебгънийи. Дугъу вари дюн’я саб вуйи уьмуми беденси тахаллусдиз гъадабгъну ва уьлкйир – бедендин гьендемар, халкьар – гъурулушар, хъа инсан бедендин саб клетка вуйиваликан гъапну.
«Уьзур саб клеткайилан ккебгърайиб ву. Ихь метлеб жвув ва гъвалахъ хъайидар сагъ-саламатди уьрхюб вуйихь. Бабан чIалра гьадму саб клеткайин асас пай ву. Ва гъи думу дюрюбхиш, 20-30 йислан чIал дубгру», – кIура Заремайи.
Чан хизандиъ табасаран мажлисар гьяракатнаъ ирчну, Заремайи чавра чIал уьбхюра. Яни дугъахьна кми-кмиди чвуччвун, чйирин ва жара багахьлуйирин хизанар чпин веледарра хъади гъюри шулу, ва думуган дурар анжагъ табасаран чIалнииндитIан улхурдар. «Улихьди йиз чвуччвуз бегьемди табасаран чIал аьгъдайи. Дугъу дюзди дарди гафар апIруган, дугъ’ин вари аьлхъюйи. Ва гьаддиз чвуччву чIал дарапIри гъахьну. Гьамус бабан чIал гележегдиъ лазим шлубдин гъаври духьну, чаз аьгъюганси дугъу думу чан веледаризра улупура. Хъугъай, дугъу ва дугъан веледари гъи марцциди табасаран чIал апIура», – гьевес кади ктибтура Заремайи. Дугъан гафариинди, эгер хизандиъ гьар йигъан бабан чIалниинди улхбаз саб сяаьткьан жара апIури гъахьиш, хизандиан чIал дубгудар.

 
Заремайи чахъди сатIиди лихурайидариз табасаран чIалниинди салам тувуз улупну, ва дугъан юлдшари табасаран чIалниинди гафар дидикIнайи палтар аьхю аьшкьниинди алахьура.
Гьамусяаьт Заремайи чав лихурайи йишваъ «Халачайин терапия» кIуру проект гьяракатнаъ ипра.

 
– Узу Московский областдин яшайишдин терефнаан кюмек тувру ич центрин руководитель Татьяна Маланинайиз ихь халкьдикан, сяняаьткарваликан, чIалнакан ва дурар рагъуз ккунди айиваликан ктибтунза. Дугъаз йиз фикрар кьабул гъахьну, ва чахьан шлу кюмекра апIуз гаф тувну. Сентябри думу проект ляхник кипруча. Гъийин йигъаз 6 урус дишагьли халачи убхбан курсариз кьабул дапIна. Му ляхниъ узу кюмек ккун апIури илтIикIиган, табасаранарин терефнаан сарпирди учуз хил гьачIабккур Дербентдиъ «База 96» кIуру кафейин эйси Асият Тагьирова гъахьну. Дугъу учуз халачи убхру мурслар тувунчуз, чухсагъул чаз. Думу мастер-классариъ ва курсариъ табасаран чIалра улупуб планарик кайич. Ич центрин харатчивалин устаханайиъ дуркьар гьязур апIура. Хъа майиф бицIидари чпи гъурху бицIи халачйир рягьимлувалин акцйириъ ва ярмаркйириъ масу тувди. Думу ляхин учу, гьарсар бицIирин хусуси мумкинвалариз дилигну, ккабалгурча. Фицики, мисалназ, сар бицIирин анжагъ саб хилтIан либхурадар, тмунурин саб улиз рябкъюрадар. Гьаддиз гьарсар бицIири чан мумкинвалар арайиз адагъуз шлу вари рякъяр агурача», – гъапну психологди.
Дагъустандиз гъафир думу улихьнаси Табасаран райондиъ кIули гъубшу хили гъурху халачйирин выставкайиъра иштирак гъахьну. Душваъ думу хайлин инсанарихъди таниш гъахьну. Чан цIийи проектдиз Заремайи табасаранарин арайиъ меценатар агура, амма, гьяйиф, разивалин гафартIан гъайри, гьелелиг пулин кюмек туврур гъахьундар.

 
«Ич центрин кIулиъ айири узуз, сабдиканра фикир мапIан, проект кIулиз адабгъурхьа, гъапнийи. Хъа узуз думу табасаранарин пул вуйиш, ккундийзуз. Баладар, я кас. Гьавайиди сабкьан ляхин гъюдубчIвидар. Первердигари узу узуз лазим вуйи ва узук миж кивнайи инсанарихьна гъахури шулу. Гьаддиз миж ктабтIурадарза», – машнакк инчI ккади адабхъну Заремайиан.
Ич сюгьбатнаъ дугъу Дагъустандиъ бабан чIиви чIал ебхьуваликан, чаз хайлин успагьи йишвар гъяркъюваликан, гележегдиъ урхру халачйириз мурслар дихъбакан разивалиинди ктибтурайи.

 
Чан уьмрин саб гъагъи вахтнакан ктибтурайиган, дугъу учв зиян дубхьнайи филик гьисаб гъапIну. Зиян дубхьнайи фил ккадабкиш, дидхьан гъудубжвуз шулдар, думу йибкIуру. Думу фил ликриин гъубзбан бадали, кьюбиб гъваларихъан са-саб фил дийибгъуру. Гъваларихъ ккудукьну дийигънайи кьюбиб филарин кюмекниинди зиян дубхьнайи фил сагъ шулу. Гьамус Зарема учв «гъвалахъ дийибгънайи филиз» илтIикIна. Дугъу уьмрин гъагъи аьгьвалатнаъ ахъну чахьна илтIикIу гьарсар дишагьлийиз чахьан шлу кюмек тувра. Улихьна йисари гьацдар дишагьлйирикан сари Заремайиз чав гъидирху юкьуб сумка пешкеш гъапIнийи. Саб – Заремайиз, имбу шубуб – гьадму учвси саб вахтна гъагъи аьгьвалатнаъ ахьу дишагьлйириз. Сад йигъан думу сумкйирикан саб сар дишагьлийи Заремайин хулаз гъабхну ва «Узу гъи мюгькамди ликриин дийигъназа, гьаму сумка жарариз кюмек ибшри», –дупну, сумка гъибтну гъушну. «Гьаци гьадму сумка Байкалиъ, Новосибирскдиъ ва жара йишвариъ 10-тIан артухъ дишагьлийин хиларилан гъубшну. Думу сар-сариз кюмек тувувалин ва рягьимлувалин ляхнарихьна инсанар сатIи апIурайи гьякализ дюнмиш гъабхьну», – кIура Заремайи разивалиинди.
Сюгьбатнан аьхириъ хъанара табасаран чIалнакан улхури, Заремайи ихь чIал, дубгъуз варидарин аьшкь шлубси, машгьур дубхьну ккуниваликан гъапнийи. Гьамцдар хиялар вари табасаранарин фикриъ айиш, ихь чIал жара миллетарира дубгъуйи. Заремайи гьарсар табасаран вакилин улихь бабан чIал уьбхбак жвуван хусуси пай кивуз теклиф дивра. «Эгер саб-кьюб гьяфтайик саб ражарикьан дустар вая багахьлуйир сатIи шули, анжагъ бабан чIалниинди улхуз мясляаьт гъапIиш, бицIидариз табасаран китабар урхури гъахьиш, чIал уьбхюз шулу», – аьлава гъапIну Заремайи.
Йиз фикриан, дугъан рякъ варидариз нумуна дубхьну ккунду. Дугъу уьмуми халкьдин сагъвал, культура, сяняаьткарвал ва бабан чIал саб «бицIи клеткайира» кмиди фици уьбхюруш, вари гъурулушдиз улупура.