Феруза Рамалданова

 
Гьар йисан 10-пи ноябри ихь уьлкейиъ Урусатдин Федерацияйин айтIан ляхнарин гъуллугъчйирин пишекарвалин йигъ къайд апIура. Улупнайи йигъ улубкьайиз улихь узу йишвариин жямяаьтлугъ хатIасузвал ва ихтиярарин низам-кьайда уьбхбан бадали, гъабхурайи ляхин ахтармиш апIуз ният ади, Урусатдин Хив райондин айтIан ляхнариз лигру отделин начальник, полицияйин подполковник Тажир Тагъилаевдихъди гюрюшмиш гъахьунза. Исихъ ич арайиъ гъабхьи сюгьбат чап апIурача.

– Тажир Аьливердиевич, уву гъуллугънан вазифйир тамам апIуз хъюгъну думукьан вахт ккудубшнадар, вушра гьякьикьатдиз дикъат кьимат, гьелбетда, тувнашалву. Хив райондиъ хатIасузвал, къанун ва къайда уьбхбакан фу пуз шулвухьан?
– Улупнайи гъуллугънан вазифйир тамам апIуз узу гъябгъюрайи йисан 9-пи апрелилан хъюгъюнза. Йишвариин къанун ва къайда уьбхбакан, арайиз гъюрайи тахсиркарваларикан, республикайин аьгьвалат фикирназ гъадабгъну, гъулхиш, Хив райондин гьякьикьат писуб дар. Вушра архаинвализра мюгьлет тувну ккундар.

 
Йисан эвелариан Хив райондиъ уьмуми гьисабариинди 14 тахсиркарвал гьисабназ гъадагъна. Ккудубшу йисан улупбарихь тевиш, гьякьикьат пучIу дубхьна. Сач райондиъ 20 тахсиркарвал арайиз гъафну. Зиихъ улупнайи 14 тахсиркарваликан 12 ашкар дапIна, 2 дело гьелелиг силисчйирихь хьми.

 
Арайиз гъюрайи тахсиркарваларикан кIулди гъулхьиш, мушваъ асас пай камивалар къанунсузди яракь ишлетмиш апIувалин, рякъ-хулиъ машинар хъаъбан жигьатнаан агьалйири къанунар дюрюрхрайивалиан арайиз гъюра. Саб жерге гъагъи тахсиркарвалар арайиз хуз гьязур вуйи ватандашарра ихь арайиъ гъузрайивали узук сикинсузвал кипра. Сентябрь вазли учу, сар касди гужниинди жарарин бицIир азадвалихъ мягьрум дапIну, инсан йикIуз кьаст ади гъабхьивалин гьякьнаан уголовный дело гъитIибккнача. АрхъитI гъулан агьали Анвар Курабеговди бязи лигбариан чан пис кьастар кьувватнаъ ирчбан метлебниинди багахьлу гъул’ан бицIи риш жин гъапIну. Думу дюшюшнакан хабар кубкIубси, учу лазим уьлчмйир кьабул гъапIунча. БицIирра хьади тахсиркар жин духьнайи йишв мялум дапIну, шубур полицияйин гъуллугъчи улупнайи йишвахьна гъушну. Полицияйин гъуллугъчйиризра аьксивал улупури, Курабеговди гаркIал ишлетмиш гъапIну. Амма полицияйин гъуллугъчйири, ляхин заан дережайиъди гъабхбан жигьатнаан гъудуркьу аьгъювалар айивализ лигну, бицIир хатIасузди (зиян хьуз гъидритди) азад гъапIну, хъа тахсиркар йишв’ин гъидисну. Гьамусяаьт тахсиркар СИЗО-йиъ а. Гьелелиг силисчйири ляхин гъабхура. ИкибаштIан, ахтармишарин натижайиъ дугъу чав арайиз гъабхи тахсиркарвалин РФ-дин Уголовный кодексдиз асас вуди жаза зигиди.

 
Улупнайи тахсиркар дисбаъ дирбаш’вал улупбаз лигну, багахь вахтна Хив ОМВД-йин уголовный розыскдин аьхюну оперуполномоченный Аьбдулбасир Вердиев, ППС-дин вакилар Радик Саьидов ва Арсен Къараханов Урусатдин айтIан ляхнарин министерствойин дережайиъди лишанлу апIиди.

 
Хайлин тахсиркарвалар гъи интернетдихъди, телефонарихъди аьлакьалуди арайиз гъюра. Жямяаьтлугъдин арайиъ сикин дарди гъаврикк ккаъбан ляхин гъабхурашра, ихь инсанари гафариз эгьемият туврадар. Натижайиъ тахсикрари зенгар апIиинди, интернетдиъ жюрбежюр рякъяр ишлетмиш апIбиинди чпин пис ниятар уьмриз кечирмиш апIура. Гъи яшлу касарира, чпин му жигьатнаан гъудуркьу аьгъювалар адаршра, дакьатар карточкйириин уьрхюра, онлайн-приложенйир ишлетмиш апIура. Гъи интернетдиъ агьалйириз пучIу гъазанжарихьна рякъяр ачмиш апIуз улупурайидар гизаф а. Му жигьатнаан рягьят дакьатарин шилнаъди гъазанмиш апIуз гьязур вуйидарра удучIвура. Тахсиркрар гьарсаб вахтна тялукь ватандашар чпин хайирназ ишлетмиш апIбан гъаразнаъ а. Хив райондиъра улупнайи саягъниинди дакьатар жин апIбан гьякьнаан уголовный ляхин гъитIибккна. Тахсиркар мялум апIбан метлебниинди саб жерге серенжемар гъахура. Амма, къайд апIурза, интернет- технологйири агъавал апIурайи гъийин девриъ тялукь тахсиркарвалар ашкар апIуб лап читин ву.

 
– Хив райондин ватандашари гъирагъдиъ гъагъи тахсиркарвалар арайиз хурайи дюшюшариканра мялум вухьуз. Тялукь дюшюшари райондин агьалйирикра сикинсузвал кидрипри дар. Му жигьатнаан фу пуз шулвухьан?

 
– Ав, тялукь тахсиркарвалар арайиз гъюра. Мисалназ, сач сифте Дагъустандин Огни шагьриъ тукандин кассириз гучI тувну, дугъхьан пул тадабгъбан, кьяляхъна, учв дисрувалин гъавриъ гъахьиган, айтIан ляхнарин органарин гъуллугъчйириз яракьдиан йивбан дюшюшар арайиз гъафиваликан гьарсарин кIваин илмишул. Думу ГъуштIил гъулан агьали ву, хъа гъулаъ яшамиш даршули дугъан хайлин йисар ву. Думу кас улихьнара шей’ ар жин апIбан гьякьнаан Москвайиъра жаза дизигнайир ву. Дустагъдиан думу тялукь йикьрарин бинайиинди, хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ Урусатдин маракьар уьрхюз гьязур вуйивал субут дапIну, Украинайиз гьаъну. Амма дугъу душваъра нубатнан тахсиркарвал арайиз гъабхну. Чав дустагъдиан азад апIбан йикьрар кIваълан гьаъну, думу яракьра хьади чав гъуллугъ апIурайи частнаан гьергна. Тахсиркар розыскдиз мялум дапIна. Думу айи йишв мялум апIбан бадали, учу райондин аьтрафариин лазим ахтармишар гъахурача. Гьелелиг учу гъуллугъ апIурайи аьтрафариина думу ачмиш духьнадар.

 
– Къанунсузди яракь уьбхювалин, ишлетмиш апIувалин гьякьнаан Хив райондиъ аьгьвалат фициб ву?

 
– Му жигьатнаан йишвариин къанун уьбхюрайи полицияйин гъуллугъчйир агьалйирихьна, дурарин гьарсарин тIалабарихьна ва аьрзарихьна варитIан багахь ву. Агьалйири яракь убхбан къайдйирра асас вуди улупнайи вакилари ахтармиш апIура. Гъаврикк ккаъбан ляхин гъабхбан натижйиъ аьхю абйирилан, уьмриан гъушу багахьлуйирихьан гъубзнайи яракь хушниинди учухьна хурайи дюшюшар хайлин а. Хушниинди къанунсузди уьбхюрайи яракь туву касар жавабдарвалихьан азад апIура.
Лазим саягъниинди уьбхюри, къанундиинди яракь уьбхбаз ихтияр ади гьисабнаъ айи яракь улупнайи вахтназ Хив райондиъ 508 а.

 
– Аьхиримжи йисари райондиъ айтIан ляхнарин органарин вакиларин терефнаанра тахсиркарвалар, гьадму гьисабнаан руш’ват гъадабгъбан, бюджетдин дакьатар жин апIбан дюшюшар гъахьивал агьалйириз мялум ву. Тялукь аьгьвалатнаъ жямяаьтлугъдин хъугъвал гъазанмиш апIуз цIийиди тяйин гъапIу аьхюриз гъагъиди алабхъури аьдат ву...

 
– Ав, мушваъ узу яв гафарихъди рази вуза. Руш’ват гъадабгъбан натижайиъ улихьна йисари отделин кьюр начальник гъулугънан вазифйирихьан азад гъапIну. Дурари чпи деету гъалатIарин къанундиинди жаваб тувна.
Гьацира, отделин улихьна йисари лихури гъахьи бухгалтери, жюрбежюр рякъяр ишлетмиш дапIну, бюджетдин дакьатар жин гъапIувал ашкар дапIна. Дугъу деебту тахсиркарвалин гьякьнаан силис гьелелиг ккудубкIнадар.
Тялукь тахсиркарвалар кIулди касари арайиз духнайидар ву. Мушваъ къанунар уьрхюрайи вакилар уьмуми апIуб дюз дар. Узу саки гьар йигъан гвачIнинган йиз ляхин гъарашугъар жюрбежюр терефариан гъаврикк ккаъбан месэлйирилан ккебгъраза. Улхбариъ рякъяриин тахсиркарвалар деетурайи касарин гъалатIар руш’ватнахъ ккедреркбан месэлйири асас йишв бисура.
Улупнайи вахтназ йисан эвелариан отделин гъуллугъчйири рякъяриин гъалатIар деету 2286 касдин гьякьнаан административвалин протоколар дидикIна. Му фу кIурайи гаф ву?! Полицияйин гъуллугъчйири руш’ватчивализ мумкинвал туврайиш, улупбар лап асккандар хьидийи, фицики гъи гьарсар чан гъалатI ккебкбан гъаразнаъ шулу.
Зихъна вуйи улупбарикан 10 тахсиркарвал пиянди машин хъаърайи касар мялум гъапIу дюшюшар ву. 2 касди тялукь тахсиркарвал нубатнан ражари текрар дапIнайивал себеб вуди, дурарин гьякьнаан уголовный ляхнар судариз хъадаънача.

 
Гизаф гъалатIар хатIасузвал уьбхбан чIул алдарди машин хъаърайивалиан арайиз гъюра. Гьаз вуш ихь ватанагьлийириз му тIалаб сифте вуди чпин хатIасузвал уьбхбан бадали вуйиб анамиш апIуз ккундар.
Узу райондиз гъяйиз, февралин вазли Хив райондиъ гъабхьи аварияйин натижайиъ Хив гъулан агьали Мустафа Сеферов кечмиш гъахьну. Белки, хатIасузвал уьбхбан чIул алди гъабхьнийиш, аьхир гьамциб шулдайшул…Машиндин рулихъ хатIасузвал уьбхбаъ гьарсар кас жавабдар ву.
Хив райондин ГИБДД-йин вакиларикан кIулди гъулхиш, улупнайи вахтназ дурари республикайин улихь хьайи районарин дережайиъди ляхин гъабхура.

 
– Кадрйирин тяминваликан пуз шулин?!

 
– Улупнайи вахтназ ОМВД-йиз улупнайи кадрйирин кьадар 64 кас ву. 50 гъуллугъчи райондин жямяаьтлугъдин хатIасузвал уьбхбан гъуллугънаъ а. Багахь вахтна игьтияж айи гъуллугъариина жигьилар жалб апIбан зиинра зегьмет зигурача.

 
– Ляхин лазим саягъниинди гъабхбаъ читинваларра алахьурашалвуз?!

 
– Гьелбетда. Йишвариин къанун-къайда уьбхбан жигьатнаан читинваларра алахьура. «Сирникк гъузрайи гъазанжар» мялум дапIну, тялукь дилаварчйири къанундиинди ляхин ккабалгбан гьякьнаан серенжемар гъахурача. Гъуху ахтармишари субут апIурайиганси, улупнайи вахтназ Хив райондиъ 38 тукан саб жюрейинра документар адарди лихура. Я дурари чпин гъазанждилан бюджетдизра манат туврадар. Улупнайи касарин гьякьнаан учу къанундиз асас вуди уьлчмйир кьабул апIурача. Хъа къанунар уьрхюб тIалаб апIруганра, ихь агьалйириз полицияйин гъуллугъчйир чIуруди рякъюру.
Гьюрматлу дилаварчйир! Учвухьна илтIикIури, пуз ккундузуз. Ихь жигьилар йишвариин ухьуз ислягь гележег яратмиш апIбан, Урусатдин сабвал уьбхбан гъаразнаъди нацистарихъди женгнаъ ади хьуд кIуру йис ву. Ухькан гьарсар дурариз далуйиъ жвувхьан шлу кюмек тувуз буржлу вухьа. Урусатди бюджет, фикир тувай, дявдин вахтна ккабалгура. Гьелелиг гьюкуматди йишвариин инсанарихьди саб читинвалра гьисс апIуз гъитрадар. Материалин дакьатар гьарсар ватандашдихьна вахтниинди рукьура. Мициб аьгьвалатнаъ ухьура гьарсари чав ляхин гъабхурайи йишвахь къанунар дюрхну ккунду. Ичв гъазанжар гьюкуматдин мюгькамвалин бина ву.
Агьлйирихъди ляхин гъабхбаъ алахьурайи читинваларикан улхури, дарпиди гъитуз шулдар. Йишвариин марццишин уьбхбан месэла гьелелиг учIруди гъубзра. Хайлин гъулариъ зирзибил лазим саягъниинди гъабхбан ляхин ккабалгна. Вушра камиваларра гизаф гъузра. Табиаьт чиркин апIури, ккабхъу йишварихьинди чпин чиркишнар дахьрайи 106 касдин гьякьнаан протоколар дидикIнача. Дурарикан гьарсарин къанундиз асас вуди журум дапIна.

 
– Учвухьна агьалйир аьрзйир хьади илтIикIбан гьякьикьат фициб ву?

 
– Чпин ихтиярарин бегьемди гъавриъ адрувалиан инсанар кми-кмиди аьрзйир хьади гъюри шулу. Гьелбетда, учу саки гьарсарин тIалабариз эгьемият туврача. Йисан эвелариан ОМВД-йин дежурный частназ 347 кас жюрбежюр месэлйирин гьякьнаан аьрзйир хьади дуфна. Гъулариъ асас гьюжатар гъуншйирин арайиъ шулу. Йишвариин аьгьвалат ахтармиш дапIну, аьрзачйир мясляаьтнахъна хуз зегьмет зигурача.

 
– Сар кас чюлиъ игит дар! Райондин аьтрафариин саламатвал уьбхбан рякъюъ гьюкмин аьлава гъуллугъарихъди ляхин фици ккабалгначва?

 
– Жямяаьтлугъ хатIасузвал уьбхювал варидарин уьмуми месэла дубхьну ккунду. Учу ляхин райондин администрацияйихъди, агьалйирин игьтияжар гьуркIбан рякъюъ лихурайи акварин, газарин, яшайишдин месэлйириз лигурайи вакиларихъди сигъ аьлакьайиъди гъабхурача.
Аквар, газар жин апIбан 15 дюшюш ашкар дапIнача. Тялукь камивалар терг апIбан бадали аьгьвалат гьар вахтна гюзчиваликк уьбхбаз мяна а.

 
– Тажир Аьливердиевич, уву къанун ва къайда уьбхбан цирклиъ таза кас дарва. Гъуллугънан жилгъа ккабалгбаъ увузра гьииди алабхъундаршул. Полицияйин гъуллугъназ гъюз ният ади, бязи лигбариан чпин фикрар кьяляхъ зигурайи жигьилариз фу пуз ккундувуз?

 
– Ав. Ватандин гъуллугънаъ узу 1996-пи йислан мина вафалуди зегьмет зигураза.
1996-1997-пи йисари «Москва» машгьур ракетйирин крейсериин армияйин гъуллугъназ гъушунза. Думу йисари йиз уьмрин рякъ ккабалгбаъ аьхю роль уйнамиш гъапIну. Сифте ОМОН-дин гъуллугънаъ, кьяляхъна милицияйин хусуси метлеб айи отряддиъ, силисчивалин управлениейиъ, Кизлар шагьрин айтIан месэлйириз лигру гъуллугънан отделин начальникдин заместителди гъилихунза.

 
«Наан бабкан гъахьнуш, гьадушваъ уву лазим хьиди» кIури шулу. Йиз тажруба, кьувватар жвуван ватанагьлийирин, жвуван багъри райондин хайирназ харж апIуз ният ади багъри райондиз гъафунза.
Гьелбетда, фунуб ляхниъра хъуркьувалар гъазанмиш апIбан бадали баркаллуди зегьмет зигуб лазим ву. Гьялал зегьметну филара чан бегьер тувру. Жигьиларихьна илтIикIури, къайд апIурза: жвуван халкьдин, уьлкейин гъаразнаъди жавабдарвалиинди, намуслувалиинди ляхин гъабхуз ният айидариз гьар вахтна рази вуза! Гьюкуматдин терефнаан лазим кюмекар вари хьиди! Учвкан ккундайиб анжагъ ижми рюгь ва марцци хил ву!

 
Аьлава апIурза: йишвариин хатIасузвал уьбхбан рякъюъ айтIан месэлйириз лигру гъуллугъарин вакилари натижалу ляхин гъабхура. Ляхнин асас вазифйирилан савайи, цIийи начальникдин жягьтлувалиинди Хив ОМВД-йин гьяятдиъ жямяаьтлугъдин ислягь гележег бадали намуслувалиинди уьмриан гъушу чпин гъарашугъариз аллея тикмиш апIура. Дидкан кьатI’иди жара макьалайиъ улхидихьа.

– Гьюрматлу Тажир Аьливердиевич! Гьюрматлу полицияйин гъуллугъчйир! Учвуз гьарсариз ичв улубкьурайи машквар кIваантIан тебрик апIурача. Гъит учвуз ичв читин гъуллугънаъ халис ватанперверар кьисмат ишри! Ухьуз ерхьру пакьарин сесер анжагъ ислягь вахтна машкврариндар ишри!