Зубайдат Шябанова

 

Гьаму йигъари Урусатдин шубуб региондиъ: Дагъустан, Чечен ва Ингушетия республикйириъ – аьхю мархьар ургъбан натижайиъ шид улубчIвбан бедбахтвалар гъахьну. Тарихдин улупбариинди, мициб кьадар шид улубчIвбан дюшюшар му республикйириъ аьхиримжи 100 йисандин арайиъ зат гюзетмиш дапIнадар. ВаритIан гъагъи аьгьвалат Дагъустандиъ гъабхьнийи. Варж агъзрариинди инсанар акв, шид, аьлакьа адарди гъузну. Саб-кьюб сяаьтнан арайиъ варжариинди хизанар хуларихьан, машинарихьан, йисариинди уч гъапIу девлетнахьан, мал-къарайихьан гъахьну. Штун селлери машинар гъягъру рякъяр, рукьан рякъяр, гъядар гъухну.

 

Тябиаьтдин завал гъафи йишв

Аьхю мархь, зат ктIитIибкIри, 28-пи мартдин йишвну кивну. Гьадму йишван Дагъустандин 14 райондин132 гъулаъ аьгьвалат гъагъи гъабхьнийи. БицIи вахтнан арайиъ аьхю селин штари чан улихь гьабхъуб вари гъабхури, хъубжри, думу шагьрариин ва поселокариин алапIуз хъюгъну. Мартдин 28-пи йигъан лисундихъна аьгьвалат лап гъагъи шулайивалин вари гъаври гъахьнийи. Шид улубчIвбахъди варитIан гизаф хабрар Мягьячгъалайиан гъюйи. Меркездин бязи районариъ саки кьюб метртIан зиина деринвал ади шид улубчIвну. Думу дийибгъну адайи, аьксина аьхю нирси чан улихь гьахьу машинар, скамейкйир, ариш-вериш апIурайи палаткйир, бицIи хулар – вари терг апIури гъябгъюри гъахьну. Натижайиъ кьадарсуз гъагъи аьгьвалат арайиз гъафнийи. Аьхю шид гьацира Каспийск, Хасавюрт, Буйнагъск шагьрариин ва бязи гъулариин улубчIвнийи. Вахтниинди гъапIу кюмекнан натижайиъ агьалйирин арайиъ кечмиш хьувалин дюшюшар арайиз гъафундар. Мисалназ, Хасавюрт райондин Адиль-отар гъул саки кьюб метр шту ккапIну. Гьадму гъулан 460 хул’ан агьалйир люткйириинди ва КаМАЗ-ариинди адагъури гъахьну. Буйнагъск шагьриъра бязи районариъ айи хуларин агьалйир аьхю мархьарин натижайиъ дагъдикан саб пай улчвубхну гъюрувалин къурху айивалиан хатIасуз йишваз адагъну гъухну. Шид улубчIву районариан республикайин гостиницйириз духнайи 3 агъзуртIан артухъ агьалйирин арайиъ агъзурихьна бицIидар айи.

Аквар ва кьалу штар

Штун селлери Хасавюрт шагьрин рукьан гъядун рякъ гъубхну. Республикайин кьюбсана гъяд ахьру гьялназ дуфна. Тлярата ва ЦIумада районариъ швнуб-саб йишвахь рякъяр зат имдарди ккадахьну. Бедбахтвалин натижайиъ акварин линияйизра аьхю зарар тувну. Дагъустандин 16 райондиъ ва Мягьячгъалайиъ, шубуб подстанция айи дараматариъ шид улубчIвувалихъди аьлакьалу вуди, аквар ктIушвну. Аквар къайдайиз хпан гъагъи месэла бязи йишвариъ гьамусра гьял дапIну ккудубкIнадар.
Республикайин Роспотребнадзори хабар туврайиганси, аьхю мархьар ургъбан, шагьрариин ва гъулариин шид улубчIвбан натижайиъ агьалйир штухъди тямин апIру гъурулушарра кьалушнари, чиркишнари арцIну. Гьаддиз хулариъ кранариан гъюрайи шид убхъбаъ ва ишлетмиш апIбаъ аьхю хатIа а. Шид ишлетмиш апIайиз, сабан думу асккан гьисаб 3-5 дакьикьайин арайиъ дубхьну ккунду.
Бедбахтвал арайиз дуфнайи йигъари Дагъустандин глава Сергей Меликовди, шид улубчIвнайи йишвариъ гъахурайи кюмекнан ляхнар гюзчиваликк уьрхюри, оперштабариъ летучкйир гъахури гъахьну. Дугъу зарар гъабхьи дагъустанлуйириз кюмек апIуз гаф тувну.

Тахсир шлинуб ву?

Республикайиъ гъабхьи бедбахтвал интернетариъ айи видеороликариинди вари дюн’яйиз тарабгъну. Хайлиндари республикайин кIулиъ айидариин тахсир алапIна. Хъа шид улубчIвбаккан ккадархьуз мумкинвал ади гъабхьнуш ва шид улубчIвбан асас себеб фу гъабхьнуш, ахтармиш дарапIди гъибтуб дюз гъюрадар.
Синоптикарин гафариинди, Каспий гьюл’ин завуъ хайлин вахтна саб йишв’ина уч шули гъабхьи дифарин циклонди аьхю мархьар арайиз гъахну. Хъа жара йишвариъси дарди, дагъларин атмосферный фронтариз чан хусусивал а, ва мушван тафавутлу рельефари мархьар гужли апIуру.
Мягьячгъалайин мэрияйин мялуматарин политикайин управлениейи хабар туврайиганси, шагьрарин аьтрафар шту ккаувалин себеб Тарнаирка ва Черкес-озень нирар чпин гъирагъарилан улдучIвувал гъабхьну. Дагълариан гъафи штари шагьрин мархьарин шид гъабхру гъурулуш читин гьялназ гъабхну.
Бязи мялуматарин дакьатариъ хабар туврайиганси, Мягьячгъалайиин шид улубчIвбан себеб мархьарин ва кьалу штарин гъурулушдиъ ремонтдин ляхнар асккан дережайиъди духнайивал гъабхьну. Baza телеграм-канали тасдикь апIурайиганси, Дагъустандиъ аьхиримжи юкьуд йисан кьалу штар гъахру гъурулуш къайдайиз хуз гьацI миллиард манат харж дапIна. «2025-пи йисан октябрин вазли Дагъустандин полицияйи «Пикстрой-Сервис» компанияйин генеральный директор 40 миллион пул гьитIибкIбан шакнакк ккади гъидисну.

Мид’ан силисар гъахурайидарин мялуматариинди, думу компанияйин кагъзариъ зат дарапIу ляхнар тамам дапIну ккудукIнайидарси улупна. Мидланра гъайри, Мягьячгъала шагьрин хайлин кючйириъ канализацияйин ва мархьлин кьалу штар гъягъру гъурулушар затра рас апIуз хъюгъну адайи. Амма дурарра рас дапIну ккудукIнайидар вуди кагъзариз гъадагъну гъахьну», – мялумат тувра думу канали.

Агьалйирин гьарай

Гъагъи аьгьвалатнаъ ахъу инсанариз дагъустанлуйир гьаммишан кюмекнан хил гьачIабккрудар ву. Магьа гьамусра дурар гъирагъдиъ гъузрадар. Бедбахтвал гъабхьи йигъан республикайин рягьимлувалин «Умуд» фондну зарар гъабхьидариз кюмек тувру акция гьяракатнаъ ипну а. Фонднан кIулиъ айи Мурад Керимовди къайд гъапIганси, уч шулайи пулин кюмек гьюкмин органарихъди сатIиди зарар гъабхьидариз пай апIиди.
«Учу унчIвариан удучIвунча. Люткйириъди инсанар дуфну, учу азад гъапIну. ФукIара гъадабгъуз хъуркьундарчу», – кIура Мягьячгъала шагьрин агьали Аьйшат Алдуховайи.
«УргцIуртIан артухъ йисарин яшнаъ ади, мархьли мициб къурхулувал туври гъябкъюб дарзуз. Узуз пис гучI гъабхьунзуз», – кIура Гюльбагьар Абакаровайи.
Мягьячгъала шагьрин агьалйир чпин хулар штухьан марцц апIбаз ккилигура. Гизаф мертебйирин хуларин гьяятарра штари арцIна. Магьа гъи Хадижат чан кьюрид бицIидарихъди гъунши хулариъ яшамиш шулайи таниш дишагьлийихь йишв апIуз мажбур гъахьну. Дугъан хал сабпи мертебайиъ а. Ялгъузди уч гъапIу дугъан девлет вари зяя гъабхьну.
Ислам ва Саният Юсуповар чпин хуларин гъаншариъ дийигъна. Дурарин бицIидар хулаъ са-сарди а. Дурар ляхнарилан хъуркьайиз хулан гьяятар саки саб метр шту ккаъну. Дурариз люкар арццнайиваликан ва подъездарихъна гъягъюз хатIа айиваликан дупнайи. Саният ишури ккебехъурадар. Дурарин гъуншйири бицIидар чпин хулаз хъади гъафнийиштIан.
Республикайин махлукьатлу дакьатариан, агьалйирин арайиъ кечмиш гъахьидар адар, кIури мялумат тувра. Думу халкьарин сабвалин ва сар-сариз кюмекназ гъювалин натижа ву. Мисалназ, магьа видеойик сар кас шту гъахурайи бицIир вахтниинди ккадагъуз хъуркьну. Думу бицIир чан бабахъди хил дибисну рякълан улдучIвурайир вуйи. Амма шту бицIир, бабан хил’ан уьчIюгъну, гъахуз хъюгъю. Бахтнаанси, гьаму вахтна дурарихьан ярхла дарди сар жви дийгънади гъахьну. Гьадгъу бицIир къутармишра гъапIну.

Мархьли Дарвагъ ккапIну

Табасаран райондин Дарвагъ гъулазра шид гъафну. Гьадму бедбахтвал гъабхьи йигъан райондин глава Мягьямед Къурбанов, комиссияра хъади, йишв’ина гъушну. Думу гъулан агьалйириз хатIасузвал адар. Райондиъ арайиз дуфнайи аьгьвалат Мягьямед Къурбановди мугъаятди гюзчиваликкна гъадабгъна. Хъа Коммунайин мяишатдин пишекрари шту гъуху рякъяр къайдайиз гъахну. Дербент-Хучни-Хив, Мамедгъала-ТIаттил-Хучни ва гьацира федеральный мяна айи СиртIич-ТIаттил рякъяриъ аьхю мархьли туву зарар арайиан адабгъну.
Гьамусяаьт республикайин шагьрарин кючйир кьалу штари гъитнайи батIрарихьан, хъархъвсарихьан марцц апIура, агьалйир акварихъди тямин апIувал къайдайиз хура, аьхю штари ккидирчу рукьан рякъяр, машинар гъягъру рякъяр рас апIуз хъюгъна. Бедбахтвалар хурайи шид яваш-явашди дубгра. Агьалйир чпин аьдати уьмрихъна гъюра.