Зубайдат Шябанова

Кюгьне деврарианмина ихь халкьдин дирбаш’валикан тарихдин гьядисйири шагьидвал апIура. Фукьан йисар гъушишра, табасаран жиларин кьягьял хасият зяиф шулдар: Ватанди дих гъапIган, дурар гъюн гъюник кивну, рякъюъ учIвру. Гъийин макьалайиъ узуз кьюб аьхю гьядиссйирикан – Ватандин Аьхю дявдикан ва хусуси метлеб айи дявдин операцияйикан – улхуз ккундузуз.

 

Аьхю дяви

Ватандин Аьхю дявдиз Дагъустандин вари гъулариан жилар ва жигьилар чпин хушниинди гъягъюри гъахьну. Уьру Армияйин эскрарин дахилнаъди табасаранар, немцар хъуржри, Брестдиан Берлиндизкьан гъушну. Дурарикан хайлиндар урус чIалнан бегьем гъаври ахърадаршра, «победа» кIуру гафнан мяна варидариз аьгъяйи. Ихь абйири чпин жанар туври, Москва, Сталинград, Ржев, Севастополь ва жара шагьрар гъюрхну. Хайлиндар дявдиан кьяляхъ гъафундар. Хючна, Куркакк, Хянягъ, ТIивак ва жара гъулариъ Ватандин Аьхю дявдиъ чпин жанар фида гъапIу игитарин ччвурар дидикIнайи гъвандин ядиграр дивна.
Думу дяви вари халкьдинуб гъабхьну. Дагълу гъулариъ чпин веледар гашди гъитну, бабари кIару хюйин лавшар уржури, дявдиз хътауйи. Чюллериъ ва хутIлариъ ляхнариин абйирин йишв бицIидари гъибисну. Думу гъалибвалихъ миллионариинди инсанари чпин уьмур тувну, ва ихь халкьдинра дидик аьхю пай ка. Гъи Ватандин Аьхю дявдин иштиракчйир Табасаран райондиъ сарра амдар. Амма фукьан йисар гъушишра, дурарин ччвурар ва дурарин гьунар халкьдин фагьмиъ уьмурлугдиз гъузди.

Гъийин женгар

Ватандин Аьхю дявдихъан хайлин йисар гъушну. Амма хусуси метлеб айи дявдин операция ккебгъиган, Табасаран район гъирагъдиъ гъубзундар.
Ич газатдин мухбирар фтиинди дамагълу вуш аьгъянчвуз? Гъи Дагъустандин вари районариан вуйи контрактникарин ва чпин хушниинди Урусатдин эскрарин жергйириз душнайидарин арайиъ табасаранари сабпи йишв бисура. Гъи Хиван, Хючнаан, ТIюргъян, Гъвандиккан, Ккум’ан, Жулжгъан, ГьепIлан, Ярккан ва хайлин жара гъулариан вуйи эскрари варитIан улихь хьайи жергйириъ Ватандин хатIасузвал игитвалиинди уьбхюра.
Табасаран халкьдин хьур вакил Урусатдин Игит ччвурназ лайикьлу гъахьну. Хьур Игит! Му аьдати цифра дар! Табасаран райондин Ханак гъул’ан вуйи Рустам Мурадов, Хив райондин Зилдикк гъул’ан вуйи Эседулла Абачев, Табасаран райондин ТIаттил гъулан вакил Руслан Къурбанов, Табасаран райондин Хянягъ гъу’ан вуйи Исрафил Мягьямедов, Табасаран райондин Куркакк гъул’ан вуйи Ярамир Темирханов – мурар ихь халкьдин, Дагъустандин ва вари Урусатдин дамагъ ву.
Му игитарилан гъайри йицIдариинди ихь эскрар кьюб ва шубуб ражари Кьягьялвалин ордендиинди, «Дирбаш’вализ», «Жюрэтлу хьпаз лигну» медалариинди ва Георгиевский хачариинди лишанлу дапIна. Гьар кьюрпи табасаран эскрин мухур медалари ва орденари алабцIна. Гьарсаб нубатнан грамота вая орден туврайиваликан хабар кайи кагъаз райондиз гъафибси, Табасаран райондин глава Мягьямед Къурбановди, магьа ихь сарсана игит, чав гъуллугъ гъабхурайи кьушмарин кIулиъ айидари лишанлу апIура, кIури, вари райондиз ва республикайиз дамагъ кади мялумат тувру.

Шаду нивгъар

Дугъриданна, Табасаран райондин главайин ччвурнахъ райондиз военный частариан кми-кмиди чухсагъулин кагъзар, грамотйир ва эскрар орденаризна медалариз улупурайиваликан мялуматар кайи документар гъюри шулу. Магьа Мягьямед Къурбановди нубатнан кагъзар арццра: «Ичв райондин вакил, рядовой А.М. Мягьямадовди зийнар духьнайи эскрар дявдин чюлиан абабгъурайи вахтна дирбаш’вал улупну», «Ичв ватандаш, сержант Т.А. Аслановди нацистарин дрон дагъитмиш дапIну, вари отделениейин эскрар аьжаликкан гъюрхну»! Дявдиан гъюрайи гьаму цIарар ухьуз, табасаранариз, варитIан мани гафартIан багьалу вухьуз. Гьаму цIарар урхурайи гьарсар абайин ва бабан уларилан нивгъар гъягъюру. Дурар дерднаан ваъ, чпин веледдихъан дамагъвали юкIв абцIнайивалиан ишура. Багъри велед жара эскрарин кьяляхъ жин гъахьундар, думу варидарин улихь гьучIвну гъягъюра. Хъа дицисдар игитар саб хизандин ваъ, вари тухумдин ва гъулан дамагъ ву. Райондин главайи гьарсаб гьамциб кагъаз багьалу савкьатси уьбхюра. Фицики думу кагъзар ихь бицIи, амма игит абйирин ватандин цIийи тарих ву.

Думуган ва гьамус

Хайлиндари, Ватандин Аьхю дяви ва хусуси метлеб айи дявдин операция саб-сабдихь теври, дурарин фаркьваларикан улхура. Ав, фаркьвалар аьхюдар а. Думуган ва гьамус фици вуш, тевурхьа. Ватандин Аьхю дяви гъябгъюрайи вахтна вари уьлке гаш’валиъ айишра, халкьар йигъ-йишв станокарихъ лихури гъахьну, гьамус туканариъ фу ккунш масу гъадабгъуз шулу, баяр-шубар мектебариз гъягъюра, лихурайи ватандашари 16 сяаьт хулаъ вахт гьапIра ва дурариз гьяфтайиъ кьюб выходной тувра. Думуган дявдин сенграриъ гъибикIу кагъаз гъюри шубуб ваз шуйи, гьамус эскру саки гьар йигъан хулаз мобильный телефондиан зенг апIура. Думуган душман фуж вуш варидариз аьгъяйи ва, палатдик фашистарин лишан вуйи хач кибтIну, думу ачухъди, варидариз рякъюри гъюйи. Гьамус нацистар дронарихъ ва компьютерарихъ жин духьна. Думуган совет эскрар, гъвалахъ хъайи юлдаш уьрхюри, дестйириинди пулеметариина ва танкариина гъягъюри гъахьну. Гьамус дяви табии зигьимдин кюмекниинди (ИИ), планшетариинди ва «рукьан жакьвариинди» гъабхура.

ВаритIан важиблуб

Ватандин Аьхю дявдиъ ва хусуси метлеб айи дявдин женгариъ табасаран эскрин кьягьялваликан улхуруш, 1942-пи йисан Ржев шагьур уьбхюрайиганра, 2024-пи йисан Авдеевка азад апIруганра, ихь эскрар чпин гъвалахъ хъайи юлдшихъан уьмур тувуз гьязур вуйи. Думуганра, гьамусра ихь баяри чпиз кайи аьзиятнакан даркIури, Ватандин маракьар сабпи йишв’ин дивну. Бабан никкдихъди дадмиш гъапIу ихь дагъларин кьувват дурарин сарихьанра ккабгъуз даршлу мюгькам игитвалин хасиятназ илтIибкIну. Му сабпиб.
Кьюб гъапиб, хизандин терефнаан вуйи кюмек улихьганра, гьамусра гъубзра. Мисалназ, атIнар, лавшар ва жара кюмек Ватандин Аьхю дявдиъ айидарихьнаси, гьамусдин эскраризра районариан сикин дарди гъюра. Хъа «Жан бай, игитси дийигъ, учу уву’ин ихтибар апIурача, ухьу гъалиб хьидихьа» кIуру цIарари ва бицIидарихьан вуйи кагъзари 1943-пи йисан жилиъ адатIнайи сенграриъна жилин гъазмийириъси, 2025-пи йисан блиндажариъра эскрарин юкIвар мани ва сикин апIура.
Шубубпиб, Ватандин Аьхю дявдиъ гъийиху эскрар кIваин уьрхюри ухьу фици ядиграр дивраш, гъи хусуси метлеб айи дявдин операцияйиъ чпин жанар туву гьарсар игитрин ччвур, уьмурлугдиз гъуландарин ва гележегдин наслин уларикк ва мелзниин гъубзрубси, мармардашдин кьулиъ адабтIну мектебарин цаларик ва хуларик кебхрахьа. Дявдин хажалат ва дерд гьадмуганра, гьамусра саб ву.
1941-1945-пи йисарин Ватандин Аьхю дявдин эскрарин ядиграрихъ ухьу кюкйир диврахьа ва дурарикан дамагъ кади улхурахьа. Гьяйиф, йисари дурар ихь арайиан гъухну. Амма гъи ихь Ватан уьбхюайи эскер, отпускдиз гъафи вахтна, камуфляждин палат алди шагьрарин, районарин, гъуларин кючйириъ алахъурахьуз. Дугъан хил дибисну, дугълан хаб алдабгъну, «Уву ихь вари Табасарандин дамагъ вува!» кIурхьа. Гъи фуну йигъ вая йис вушра, важиблу дар. Важиблувал гьаддиъ аки, табасаран жиларин мюгькам ва кьувватлу хасият я вахтну, я гюллйири чпиз мютIюгъ апIудар. Хъа ухьу гъубшу деврин ва гьамусдин жюрэтлуваликан дюаь апIури, дурарин игитваларикан кIури имиди, ихь халкь сарихьанра ккабгъуз хьибдар.