Умгьанат Сулейманова

 
Июлин 22-ди Дербент шагьриъ Мягьямадбеговдин ччвурнахъ хъайи кючейигъ, дегьзаманйрианмина насларихьан насларихьна гъябгъюрайи ихь халкьдин ерли искусствойин эсерариз бахш вуйи «Дагъустандин халачийин код» ччвур тувнайи фестиваль кIули гъубшну.

Фестиваль тешкил гъапIдар Дербентдиъ ерлемиш дубхьнайи гьюкуматдин тарихдинна архитектурайин ва археологияйин музей-заповедник вуйи.

 
«Дагъустандин халачийин код» фестивализ, Табасаран, Агъул, Хив, Ахтынский, Сулейман-СтIалский районариан, Дербент, Дагъустандин Огни шагьрариан хялар дуфнайи. Думу йигъан майдан халачачи дишагьлийири гъизилин хилариинди яратмиш гъапIу эсерари лап утканди гъабалгну. Думу эсерарин арайиъ ерли рангарихьди гъирихьу камвольный мурсларикан гъурху аьхю (4 метр яркьушин, 6 метр ярхишин айи) халачйирилан хъюгъну, (40х 40 см айи) гутйирин машариина вуйи жюрбежюр кьадарнан халачйир айи. Дурарин арайиъ «Сафар», «ЧIир’ар», «Турар», «Тапанча», «Хурасан» ва хъана жара чешнийир ва инсанарин суратар ади дурхнайи халачйирра айи. ФестивализъТабасаран райондин глава Мягьямед Къурбановра иштирак гъахьну. Дугъу гъапиганси, «Халичйир дегьзаманйирианмина гъубзнайи ерли искуствоси, ихь халкьдин дуланажагъ тямин апIури гъабхьи булагъси, республикайиз, районариз аьхю гъазанж хури, дюн’яйиин гизаф уьлкйириз Дагъустан, ихь бицIи Табасаран машгьур гъапIу эсерарси таниш вухьуз. Ихь гьарсарин хулаъ дуркьар, халачачйир айихь. Ихь табасаранарин арайиъ агъзрариинди дишагьлийир думу пишейиин машгъул вуди гъахьнийи. Уьлкейиъ кIули гъушу дигишва’валари, думу пишейин эйсйиризси, республикайин, райондин бюджетдизра аьхю зарар тувну. Халачйирин фабрикйир ичIи гъахьну, халачачйир ляхин адарди гъузну. Халачйирин фабрикйир адаршра, чпин хулариъ ихь дишагьлийирин думу искусствойин эсерар яратмиш апIбан жини сир насларихьан насларихьна рубкьура. ЦIибди вушра, гъира ихь халачйири саб жерге уьлкйирин базрариъ лайикьлу йишв бисура. Хъа улихьна йисаринсиб гьясилвал яратмиш апIуз гьюкуматдин терефнаанра, гьяйифки, гьамус кюмек, гъайгъу адар»

 
Гьелбетда, думу йигъан фестивалиъ хайлин табасаран дишагьлийирра иштирак гъахьну. Нурова Назира Мурадялиева, Каспийиск шагьриъ, Урусатдин халкьарин аьдатарин ва культурайин центрин работник. Назирайи, му центриъ ляхин апIури 20-йискьан ву. Ич бицIивахтар халачайихъ гъушнийич. Йиз аьхю баб ва дада гьаммишан халачйирин фабрикайиъ лихури гъахьну. Ич бина АхьитI гъул ву. Дада ич бабахъди сатIиди дуркьарихъ деънайи вахтар кIваин илмийиз. Хъа учу, бицIи шубар, сюгьюрлу накьишар арайиз хру гугар алахьуз, учу дуркьарихъ фила дитруш, ккилигури шуйча. Дишагьлийин уьмриъ вари рюгьяр, гьяйран апIру устадвалилан, халачи дубгъуз ккунивалилан илтIибкIури гъабхьну. Йиз ифдик, фагьмик къанна хьуд йисандин думу сяняаьт ка. Ич дада гьарган зегьмет зигру, чан ляхнихьна вафалуди янашмиш шлу инсан вуйи. АхьитI гъулан халачйирин фабрикара гизаф аднануб вуйи. Думу вахтари гьюкуматдин заказар гизаф шуйи, уьлкейиан экспортдиз гъахру халачйири 30 процент йишв бисуйи. Дупну ккундуки, 90-пи йисари халачачивалин пише гутIну, имдар гъабхьну, гьюкуматдин терефнаан дотацйир туври имдар, халачйир иша гъягъру муганайиздин базрар ичIи гъахьну, хъа сяняаьткар устадарин халичйир синтетикайикан машинарихъ гъурху халачйири алвериан адаъну. Амма халачачивалин тарих саб вахтнара ккудубкIруб дар. Дагълу юрднаъ аьдати сяняаьтар уьрхюб чпиз марцци гьава хътабгъубси вуйи устадар гьеле ими.